Frankismoaren Amaiera eta Trantsizioa Euskal Herrian: Errepresioa, Borroka eta Autonomia

Frankismoaren Azken Urteak eta Trantsizioa Euskal Herrian

Carrero Blancoren Hilketa eta Errepresioa (1973)

1973an, Carrero Blanco almirantea, Francok izendatutako gobernuburua, ETAk hil zuen Madrilen. Hilketa honek erregimen frankistaren errepresioa areagotu zuen oposizioko taldeen aurka. Aldi berean, petrolioaren krisiaren ondorioak gogor kolpatu zuten Espainiako ekonomia, gizarte-liskarrak areagotuz. CCOOko hamar kideren aurkako 1001 Prozesua testuinguru honetan gertatu zen.

Arias Navarroren Gobernua eta Oposizioaren Gorakada (1974)

Carlos Arias Navarrok ordezkatu zuen Carrero Blanco. Bere gobernupean, inflazioak, langileen eta ikasleen protestek eta terrorismoak gora egin zuten. Portugalgo Krabelinen Iraultzak (1974) eragin handia izan zuen Espainian, eta oposizioa indartu egin zen. Oposizioak bi plataforma nagusi sortu zituen:

• Batzorde Demokratikoa (PCE buru)
• Konbergentzia Demokratikorako Plataforma (PSOE, EAJ eta beste batzuk)

Bi taldeek haustura demokratikoa, amnistia politikoa, askatasunak eta hauteskunde libreak eskatzen zituzten. 1974an, ETAren atentatu batek hamaika hildako eragin zituen, errepresioa are gehiago gogortuz.

Erregimenaren Krisia eta Elkarte Politikoen Legea (1974-1975)

1974an, Elkarte Politikoen Legea onartu zen, talde politikoak sortzea ahalbidetuz, muga handiekin. Adolfo Suárezek hartu zuen Arias Navarroren lekua Mugimenduko idazkari nagusi gisa. Errepresioak gora egin zuen: salbuespen-egoera ezarri zen Bizkaian eta Gipuzkoan, Lege Antiterrorista indarrean sartu zen, eta zentsurak argitalpenak bahitu zituen. 1975ean, ETAko bi kide eta FRAPeko hiru exekutatu zituzten, nazioarteko presioa gorabehera.

Francoren Heriotza eta Mendebaldeko Sahararen Auzia (1975)

Francok Plaza de Orienten kontzentrazioak antolatu zituen nazioarteko presioari erantzuteko, baina handik gutxira gaixotu egin zen. Aldi berean, Mendebaldeko Sahararen auziak egoera politikoa are gehiago korapilatu zuen. Marokok lurraldea bereganatu nahi zuen, eta Hassan II.ak Martxa Berdea antolatu zuen. Espainiak Madrilgo Ituna sinatu zuen, Sahara Marokoren eta Mauritaniaren esku utziz, autodeterminazio erreferendum bat egin arte (inoiz egin ez zena). Fronte Polisarioak gerrilla-gerra hasi zuen.

1975eko azaroaren 20an, Francisco Franco hil zen, Espainiako historiaren etapa bati amaiera emanez.

Trantsizioa Euskal Herrian: Sarrera

• Erreforma politikoarekiko abstentzio handia.
• Alderdi-sistema zatikatua eta konplexua.
• Bi jarrera nagusi:
  • Erreformista, konstituziora egokituz.
  • Autodeterminazioaren eta subiranotasunaren aldekoa ("KAS" ekimena).
• Nafarroaren auzia.
• Indarkeriaren iraupena (ETA).
• Mugimendu sozial indartsua: amnistia, askatasun politikoak, ikurrinaren legeztatzea, euskararen berreskuratzea, independentzia.

Autonomia Aurreko Garaia (1976-1979)

• a) Ezker abertzaleen mobilizazioak: Amnistiaren Aldeko Batzordeek (Gestorak) antolatutako manifestazio handiak, errepresio gogorrarekin.
• b) Gasteizko gertakariak (1976): Poliziaren errepresio bortitzak bost langile hil zituen.
• Jurramendiko gertakariak: Karlista tradizionalisten eta neofaxisten arteko liskarrak, bi hildakorekin.
• c) Euskal Parlamentarioen Asanblada (1977): Gernikan estatutu-aurreproiektu bat egiteko saiakera. Nafarroako UCDko parlamentariek ez zuten parte hartu, Nafarroa autonomia aurreko erregimenetik kanpo utziz.
• d) Konstituzioa onartzeko erreferenduma (1978): Abstentzio handia ( %54) Euskal Herrian, EAJk abstentzioa eskatu baitzuen.
• e) Eusko Kontseilu Nagusia (1978): Autonomia-estatutuaren aurrekaria. Ramon Rubial izan zen lehen lehendakaria, eta ondoren, Karlos Garaikoetxea.

Gernikako Estatutua (1979)

Alderdi politiko guztiek parte hartu zuten (HB izan ezik). Madrilgo gobernuak Konstituzioaren esanetara egokitu zuen.

Ezaugarriak:

• Errealitate nazionala "nazionalitate" bihurtu zen (ez da "nazio" hitza erabiltzen).
• Euskal Herria Espainiako Estatuaren barruan erkidego autonomo gisa.
• Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako herrialde historikoek osatzen dute.
• Eskumenak: Hezkuntza, kultura, justizia, ekonomia, Ertzaintza... (negoziazioen bidez lortuko dira).
• Instituzioak:
  • Eusko Legebiltzarra (25 eserleku probintzia bakoitzeko).
  • Eusko Jaurlaritza.
  • Justizia Auzitegi Nagusia (autonomia-eskumenik gabe).
  • Lurralde historiko bakoitzak Batzar Nagusiak ditu.
• Erreferenduma: Baietza (%54), ezetza (%5), abstentzioa (%40).

Carlos Garaikoetxearen Gobernuak

• Ez estatuak ez hauteskundeek ez zuten ETAren desagerpena ekarri.
• Eskumen-transferentziak: hasieran, kontzertu ekonomikoa; gero, oztopo gehiago.
• Egoera ekonomiko larria.
• Hauteskunde orokorrak Espainian: PSOEk gehiengo absolutua. Euskal Autonomia Erkidegoan, abertzaleak garaile (PNV lehena, PSOE bigarrena, HB hirugarrena).
• Felipe Gonzalezek ez zuen interes handirik Gernikako Estatutuaren eskumenak transferitzeko.
• Lurralde Historikoen Legea.

Lurralde Historikoen Legea (1983) eta Nazionalismo Moderatuaren Zatika

• Lurralde Historikoen Legeak botere handia eman zien Legebiltzarrari eta Gobernuari, Batzar Nagusien eta diputazioen kaltetan.
• "Botere historikoak" mantendu ziren.
• Garaikoetxeak dimisioa eman zuen, eta Jose Antonio Ardanza izan zen haren ordezkoa.