Foruen sistema Euskal Herrian: jatorria, ezaugarriak eta desagerpena

SARRERA: Euskal Herriak antzinako errejimenean berezitasun handi bat:
foruak eustea, erdi arotik aro garaikidera. Bizkaian Gipuzkoan eta Araban 1876an desagertu, Nafarroan 1841ean , iparranldean frantziako iraultzan.
Foruak lurraldearen ohituretan oinarritutako legemultzoa da, eta ez ziren XV arte hasi.
Foruek autogobernu politiko ekonomiko eta administratiboa  zuten. Espainan monarkek poterea handitzean eta zentralizatzean foruak desagertu, Euskal herrian Haro garaikidera arte./E.N: Herrialde bakoitzak bere foru errejimena zuten , beraz
Nafarroa Bizkaia Gipuzkoa eta Araba lege ezberdinak zuten. Lau probintzietako sistema politikoa autogobernu mugatua zen, eta foru erakunde nagusia Batzar Nagusiak ziren Nafarroan izan ezik. Batzar nagusietan lurraldeko herrialde eta hierietako ordeskaria biltzen ziren legeak egiteko eta zergak onartzeko. Batzarretako erabakiak diputasioak onartzen zituzten:
Botere betearazlea eta zergak  bildu eta foruen eta kudeaketaren babesa bermatzen zuten. Erregeak bere ordezkaria zuen foru erakundeetan ; Bizkaia eta Gipuzkoa korrejidorea, Araban aldun nagusia eta Nafarroan erregeordea./Foruek foru-baimena zuten , eta honen bidez autonomia handia jasotzen zuten. Erregeak zeuden behartuta foruak zin egitera eta berak jarritako legeak foruen kontra zeudenean (kontraforuak), Foruek ez zuten zertan bete. Gainera bizitza politiko aktiboa zegoen baimenari esker. / Aro modernoan euskal lurraldeek harreman onak izan zituzten monarkiarekin, baina monarkiak aginte handiagoa hartzen hasi zen eta horrek tentsioak sortu zituen Borboiak tronuan jarri zirenetik , zentralismoa areagotu baitzuten./foruek zuzenbide berezia zuten. Alde batetik zuzenbide prozesala (bermeak…)/Esparru militarrean foruak soldaduetatik libre egoten ziren (Marinoko zerbitzua izan ezik ) Eta gerra garaian haien lurraldea defendatzen zuten bakarrik./

Ekonomiari dagokionez , erregimen berezia eta protekzionista zuten , nekazaritza, industria eta merkataritza garapena ziutatzeko./ Aduanak barnealdean zeuden, eta horregatik portuetara iristen zen  merkantziak ez zuen arantzelik ordaindu behar.
Aduana nagusiak Gaztelako eta Aragoiko mugetan zeuden./Foruek babes ekonomirako legeak zuten beraz , burdin gordina ezin zen esportatu, burdina landua izan behar zen./ Gainera fiskalitate  autonomoa zuten , hau da , udalek eta diputazioek biltzen eta kudeatzen zituzten zergak. Erregeak, hala ere, emakidak eska zitzakeen./ Gizartearen aldetik berdintasun juridikoa zegoen, hau da, euskal leinuetatik zetozten guztiak pribilegiatuak(hidalgoak)ziren. Ez zuten zuzeneko zergarik ordaintzen eta administrazioko eta armadako karguak betetzeko ateak irekiten zituzten. Ez zen gizarte igualitarioa izan alde ekonomikoak zeudelako./Foruak Espaina osoan zeuden, baina , Borboi dinastiak tronua hartu zuenean XVIII. Mendean , zentralizasioa hasi zen, eta horregatik foruen kontra egin zuten. Planta Berriko dekretuen bidez, katalunia, Aragoi eta Valentziako foruak ezabatu ziren eta gaztelako legeldia ezarri zen. Euskal Herriko foruak geratu ziren soilik eta handik aurrera arazoak agertu ziren. Hasieran autonomia errespetatzen zieten (ondorenkotza gerran borboien alde egiteagatik) arren , geroago kontraforu ugari sortzen hasi ziren eta egoera kritiko horretan hasi zen Napoleonen inbasioa (1808). Espainan soldadu frantsen menpe zegoela, Napoleonek bere anaia Jose ezarri zuen Espainako koroan. Jose I.A Baionako estatutua egin zuen 1808an eta beste hainbat neurrien artean barne aduanak kendu zituen eta berdintasun fiskala ezarri zuen. Jose I.Ak ezrritako ideia liberalek foruen galbidea ekarri zuten. /

Ibizan Cadizeko gorteek 12ko konstituzioa egin zuten (Espainako lehenengoa).Ideologikoka aurrerakoia izan zen (eskubideak, botere banaketa, subiranotasun nazionala), baina lurralde egituraketan zentralista zen . Foruen gaia baztertu zuen , baina azkenean murriztu zituen , aduanak kostaldean egon behar zirela aldarrikatuz. /Baina Fernando VII. A itzuli zenean konstituzioa ezeztatu egin zuen eta antzinako erregimena berrezarri zen , eta harekin foruak./Fernando VIIa hil zenean bi talde eratu ziren: karlistak, tradizionalak eta karlosen aldekoak zirenak eta isabeldarrak, liberalak eta Isabelen aldekoak zirenak./karlistak Bizkaitik Gipuzkoara hedatzen hasi ziren. Aldiz, isabeldarrek Bilbo eta gazteiz okupatu zuten. Zumalakarregik, orduan, armada bat osatu zuen eta gutxinaka euskal herria karlisten mene egotea lortu zuen (hiriburuak izan ezik ). 1835 ean Zumalakarregi BIlbon erasoa egin zuen , baina ez zuten Isabeldarrek garaitu eta bertan hil egin zen , eta karlismoaren garaipen bidea eten egin zen , baina , hala ere liberalek ezin zuten karlistak garaitu./Bi diputazio sortu ziren , karlista eta Liberala. Liberalak foruak indargabetu zituen 1837ko konstituzio zentralistarekin, baina karlistak foruenaldekoak zirenez eta euskal herria haien esku zegoenez ia ez zuen aplikaziorik izan, beraz foru onarpenaren inguruko akordio bat bultzatu zen./Madrilgo Gorteak foruak onesteko prest azaldu ziren betiere 1837ko konstituzioa egokitzen baziren beraz foruek legeak aldatu behar izan zituzten./1876ko legean foruek bereizitasun militarra eta (fiskala galtzea , diputazio probintzialak ezartzea eta kontzertu ekonomikoak sortzea. Nafarroa bezala diputazioen esku geratu ziren . Zergak eta bestelako gai ekonomikoak baina estatuari kupoa ordaindu behar zioten./ Madrilen foru deusestearen aldeko jarrera gogorrak egon ziren , eta gobernuak foru abolizio legea argitaratu zuen 1876an./Hala ere foruek deuseztatearen aldeko jarrera gogorrak egon ziren eta gobernuak foru abolizio argitaratu zuen 1876an.