Faxismoa eta nazismoa: Mussolini, Hitler eta II. Mundu Gerra (1920–1945)

Italia faxista — Mussolini eta boterea

1. Zeintzuk izan ziren Mussoliniren boterea eskuratzeko kausak?

Lehenengo Gerra Mundialaren ondoren krisi ekonomiko eta sozial asko izan ziren, eta herrialdea egoera txarrean zegoen. Mussolinik hauteskundeak galdu zituen eta estatu-kolpearen inguruko ekintzak antolatu zituen.

2. Nola lortu zuen Mussolinik boterea?

Mussolinik indarrez boterea hartzea erabaki zuen. Bere alderdiko kideak mobilizatu zituen eta Erroman martxa egin zuten. Martxaren ondoren, amaieran, erregeak gobernua eratzea eskaini zion Mussoliniri, eta horrela botere osoa eskuratu zuen.

3. Zeintzuk dira faxismoaren ezaugarriak?

• Pentsamolde antidemokratikoa eta antikomunista.
• Buruzagi batek dena kontrolatzen du.
• Herrialdea autosozuztena izateko joera; estatuak ekonomian esku hartzen du.
• Estatuak gizartea menderatzen du.
• Nazionalismo bortitza eta espantsionista.
• Indarkeria eta militarismoaren goratzea.

4. Zeintzuk dira totalitarismoaren eta autoritarismoaren arteko ezberdintasunak?

Autoritarismoa boterea eta menpekotasuna oinarritzat duen egitura politikoaren jokabidea da; askatasunaren, demokraziaren eta tolerantziaren aurkakoa izan daiteke.

Totalitarismoa politika eta gobernu-sistema bat da, giza eta gizarteko alderdi guztiak ideologia bakar baten menpe jartzea bilatzen duena; pertsona eta erakunde guztiak ideologia horren mesedetara jartzea helburu du.

Weimarko Errepublika eta Hitler

1. Zergatik deitzen da Weimarko Errepublika?

Weimarko Errepublika deitzen zaio, Weimar herrian egin zelako Alemaniako konstituzioa.

2. Zeintzuk ziren talde politiko garrantzitsuenak?

• Alderdi Sozialdemokrata (garrantzitsuena)
• Alderdi Komunista
• Alderdi Nazional Sozialista (Hitlerren alderdia)

3. Zer da inflazioa?

Inflazioa ondasun eta zerbitzuen prezioen maila orokorraren igoera da epe jakin batean.

4. Nola lortu zuen Hitlerrek boterea?

Hitlerrek 1932ko uztailaren inguruko Reichstag-eko hauteskundeetan botoen ehuneko handia lortu zuen (ia %40 inguru), baina ez zuen garbi irabazi. Geroago, Hindenburg presidenteak eta beste elite politikoek Hitlerri boterea ematea onartu zuten eta horrela gobernuan sartu zen.

Nazismoa — Ideiak eta politika barne

1. Zein ziren Hitlerren ideia garrantzitsuenak?

Hitlerren ideiak hauek ziren: buruzagiaren gurtza, estatuaren nagusitasuna, indarkeria eta gazteriaren goratzea. Gogoeta eta ideia batzuk berak kartzelan egon zen bitartean pentsatu zituen.

2. Zer da antisemitismoa?

Antisemitismoa juduen aurkako arrazoi, kultura edo sozial motibazioetan oinarritutako gorrotoa eta diskriminazioa defendatzen duen doktrina da.

3. Zer da Kristal Hautsien Gaua?

Kristal Hautsien Gauak (1938) dozenaka juduri eragin zien: dendetan lapurtu, sinagogak erretzen eta 26.000 inguruko judu kontzentrazio-esparruetara ginderatu zituzten.

4. Zeintzuk izan ziren barne-politikako ezaugarriak eta metodoak?

• Buruzagi ukezinak eta estatuaren zorrozko zuzendaritza.
• Polizia-aparatuaren buru Himmler zen; bi talde nagusi: SS eta Gestapo.
• 1933tik 1939ra milioika alemaniar kontzentrazio-esparruetara bidali zituzten. Alderdi bakarra ezarri zuten: beste alderdi guztiak debekatu ziren (ilegalizatuta).
• Beldurra eta indarkeria erabili zituzten.

Kanpo politika eta ekonomia eraginak

Kanpo politika — orokorra

(175. or.)

9. galdera:

a) 1932an bost milioi pertsona egon ziren lanik gabe; urteak pasatu ahala langabezia gutxitu zen, eta 1939an soilik 38.000 pertsona egon ziren langabezian.

b)

1. Bai: industria-ekoizpena eta inbertsio publikoak 1933tik aurrera hasi ziren berreskuratzen.

2. Industria-ekoizpena eta inbertsio publikoak handitu egin ziren.

Prentsa-albistea: Hitlerrek gobernua eratzea (1933)

1. Albistea

Hitlerrek nola eratu zuen gobernua Alemanian.

2. Tokia eta data

Berlin, Alemania. 1933ko urtarrilak 31.

3. Edukia

Hitlerrek gobernua eratu zuen Alemanian.

4. Karguak

• Hitler — Alemaniako gobernatzailea.
• Reichak — bere lehendakariordea eta Prusiako komisarioa: von Papen zen.
• Von Papen — Reicharen lehendakariordea zen (itzulpena edo eginkizuna dokumentuan adierazita).
• Neurath — atzerri negozioen arduraduna zen.
• Goering — armamentuari lotutako karguak izan zituen.
• Goebbels — propaganda eta jendearen aurrean lan egiten zuen diputatua zen.

5. Testuingurua

Naziei buruz ari da; politika sinple eta zapalgarriak defendatzen zituzten pertsonekiko elkartasuna ikus daiteke.

6. Kontzentrazio politikak

Hitlerrek Alemaniako gobernua hartu ondoren kontzentrazio-politika gogorrak aplikatu zituzten.

7. Ikur eta sinboloak

Esbastika naziaren ikurra zen. Hasieran promesak egin zituzten, baina gero diktadura bilakatu zen eta hitzak beteko ez ziren.

Segurtasun kolektiboa eta Alemaniaren ofentsiba

1. Zeintzuk izan ziren faxismoaren arteko lankidetza egiten zuten herrialdeak?

Italia Alemania naziarekin batera kokatu zen bere politika; Alemaniak, aldiz, Etiopiaren konkista onartzeko prest agertu zen, eta horrek elkarlana erraztu zuen.

2. Zer da Antikomintern Ituna?

Antikomintern Ituna 1936an Japonia eta Alemania naziek sinatutako ituna da. Itun honek komunismoaren mehatxuari aurre egitea zuen helburu, Sobietar Batasunaren aurka iltze eginda.

3. Zer da baretze-politika?

Baretze-politika edo appeasement politikan, Europako beste potentziek Alemaniaren hainbat eskakizun onartu zituzten gatazka handirik saihesteko.

4. Ze gertaerak eragin zuen Bigarren Mundu Gerraren hasiera?

Alemaniaren Poloniaren inbasioak eragin zuen; Frantzia eta Erresuma Batua Poloniaren alde agertu ziren eta gerra hasi zen.

5. Azaldu 'blitzkrieg' taktika militarra

Blitzkrieg taktika azkarra eta dinamikoa da: tanke ugari eta zeregineko indar azkarrak erabiliz, etsaia azkar zanpatzea eta desordenatzea bilatzen du; adibidez, Poloniako inbasioa hilabete gutxitan gauzatu zuten taktika honekin.

6. Nor zen Winston Churchill?

Winston Churchill Alemaniari aurre egiteko irmoki azaldu zen buruzagi britainiarra izan zen.

7. Zergatik sartu ziren AEBak II. Mundu Gerrara?

AEBek sartu ziren Japonia Pearl Harborreko itsas base amerikarrari egindako erasoaren ondoren; erasoa AEBen gertaera militarra suntsitu zuen eta herrialdea sarrerara eraman zuen.

8. Zein lur okupatu zituen Alemaniak eta ze politikak ezarri zituen?

Ekialdeko eta Erdialdeko Europa zati handi bat Alemaniaren mende geratu zen; gobernuek ekonomia-esplotazioa eta errepresio politikoa ezarri zituzten okupatutako lurraldeetan.

Bakearen antolaketa eta gerraren ondorioak

1. Bigarren Mundu Gerran ondoren zein izan ziren bi superpotentzi nagusiak?

Sobietar Batasuna eta Estatu Batuak izan ziren bi superpotentzi nagusiak.

2. Nor ziren gerra osteko hiru buruzagi nagusiak?

Roosevelt, Churchill eta Stalin izan ziren aliatuen buruzagi nagusiak (guztiek duten izenak zuzen jarrita).

3. Zer dira Nurembergeko epaiketak?

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Aliatuek nazi erregimeneko buruzagi nagusien aurkako epaiketak egin zituzten Nuremberg hirian. Tokioko epaiketak ere egin ziren Japonia erregimeneko gerra-crimenak epaitzeko. Epaiketak 1945ean hasi eta 1946an amaitu ziren Nurembergen.

4. Zenbat pertsona hil ziren II. Mundu Gerraren ondorioz eta zein izan zen biktima gehien izan zuen herrialdea?

50 eta 60 milioi pertsona artean hil ziren. Biktima gehien izan zuen herrialdea Sobietar Batasuna izan zen.

5. Zein da Nazioarteko Berreraikuntza eta Garapenerako Bankuaren helburua?

Erakunde horien helburuak hauek ziren: gerra ondoren herrialdeei ekonomia berreraikitzen laguntzea eta munduko finantza-sistema berria sortzea, herrialdeen arteko ekonomia-akordioak bideratzea.

6. Zer da Nazio Batuen Erakundea?

Nazio Batuen Erakundea 1945eko urriaren 24an sortu zen, Nazioen Liga ordezkatzeko eta nazioarteko elkarlana eta bake-ahalmena sustatzeko.

7. Zeintzuk dira Nazio Batuen Erakundearen lau helburu nagusiak?

1. Nazioarteko zuzenbidea bermatzea.
2. Ordena eta bakea mantentzea.
3. Garapen ekonomiko eta soziala sustatzea.
4. Giza eskubideak eta oinarrizko askatasunak bermatzea.