Euskal Herriko industrializazioa eta langile-mugimendua (1875-1923)

Euskal Herriko Industrializazioa eta Gizarte-ondorioak (1875-1923)

Industrializazioa Europara baino mende bat beranduago iritsi zen Espainiara eta Euskal Herrira, XIX. mende amaieran, Errestaurazio garaian. Hori arrazoi ekonomikoengatik (barne-aduanak), politikoengatik (ezegonkortasun etengabea) eta sozialengatik (burgesiaren mentalitate kontserbadorea) gertatu zen. Prozesu hau ez zen lurralde guztietan berdin garatu, eta Bizkaia eta Gipuzkoarekin batera, Malaga, Asturias eta Bartzelonan nagusitu zen.

Industrializazioaren faktoreak Euskal Herrian

Hainbat faktorek eragin zuten industrializazioa Euskal Herrian gertatzea. Kokapena egokia zen (Europa eta penintsularen arteko zubia zen), burgesia kapitalista indartsua zegoen (negozioetan trebatua), hainbat jarduera industrialetan (burdinola tradizionalean, besteak beste) trebatutako langileak zeuden, burdin meatze aberatsak zeuden, eta itsas tradizioari esker, merkataritza-sarea antolatuta zegoen. Azkenik, zerga-sistema propioari eta geroago Kontzertu Ekonomikoari esker, aldundiek industrializazioa bultzatzeko finantza baliabideak zituzten eskura.

Industrializazioaren etapak

Lehen Karlistaldiaren ostekoa

Lehen Karlistaldiaren amaieran ezarri ziren oinarriak. Euskal burgesiak garapen ekonomikorako marko juridiko egokia lortu zuen, aduanak itsasaldera eta mugetara eraman zirenean. Aldi honetan, siderurgiako lehen enpresak sortu ziren, meatzeen ustiapena liberalizatu zen, ontziolak garatu ziren, banku handiak sortu ziren, burdinbideak eraiki ziren, eta Gipuzkoan papergintza eta metalurgia hasi ziren.

Bigarren Karlistaldiaren ostekoa

Bigarren Karlistaldiaren amaieran izan zuen industriak garapen handiena. 1878an ezarritako Kontzertu Ekonomikoei esker, Aldundiak lurraldeetako zerga gehienak biltzen hasi ziren, eta euskal oligarken esku geratu ziren. Horrela, beren interesen aldeko sistema fiskalak ezarri zituzten. Kanpoko produktuekin lehiatu ezin zutenez, Espainiako merkatua bereganatu behar zuten, eta legedi protekzionista defendatu eta lortu zuten.

Industrializazioaren ezaugarriak lurraldeka

Euskal Herriko industrializazioa ez zen uniformea izan. Bilboko itsasadarra izan zen ardatz nagusia; Gipuzkoako barnealdeko industrializazioa motelagoa eta dibertsifikatuagoa izan zen, eta Araba eta Nafarroa industrializaziotik kanpo geratu ziren.

Bizkaiko industrializazioa

Bizkaiko industriak gidatu zuen industrializazio prozesua. Industria astuna eta ekipokoa zen nagusi, enpresa handiek osatzen zuten, eta kontzentratua zegoen, batez ere Bilbo inguruan.

Hainbat arrazoirengatik garatu zen bertan. Alde batetik, Europan Bessemer Labea erabiltzen hasi zen, eta Bizkaiko burdina egokia zen bertan erabiltzeko. Bestetik, Bizkaiko meategiak ustiatzeko errazak ziren, eta portuetatik eta Labe Garaietatik hurbil zeuden. Beraz, atzerriko kapitalistek eta bertako burgesiak inbertsioak egin zituzten.

Sektore nagusiak Bizkaian

Hainbat sektore garatu ziren, eta nagusiena siderurgia izan zen, Bilboko itsasadarrean kokatu zena. Teknologia Ingalaterratik edo Belgikatik ekarri zen, eta Espainiako merkatua bereganatu zuten neurri protekzionistei esker. Siderurgia-multzo garrantzitsuak San Francisco de Mudela (1880) eta Altos Hornos de Vizcaya (AHV, 1902) izan ziren. Meatzaritza ere garatu zen, eta aberastasun- eta finantza-iturri garrantzitsua izan zen.

Konpainia atzerritarrak eta bertakoak agertu ziren mende bukaeran; esaterako, Ybarra familiarena edo Orconera Iron Ore S.L.. Burdinaren esportazioak eta ikatzaren inportazioak merkataritza-ontziteria ere sustatu zuten, eta burdinaren ekoizpenak beste industria batzuk garatzea bultzatu zuen.

Gipuzkoako industrializazioa

Gipuzkoako industrializazioa lurraldean sakabanatu zen: haranetan (Oria, Deba, Azkoitia, Beasain, besteak beste). Enpresa txiki eta ertainek osatu zuten, eta sektore anitz garatu ziren: papergintza (Papelera Española), ehungintza, txapelgintza (Boinas Elosegi), siderometalurgia (giltzak, erremintak, besteak beste) edo armagintza (Eibarko lantegia).

Zerbitzu-sektoreen garapena

Industriak zerbitzu-sektore batzuk garatzea eragin zuen. Banka eta finantza-sektoreak hasi ziren (adibidez, 1857an Banco de Bilbao sortu zen). Gainera, produktuak merkatuetara garraiatzeko garraio-sare moderno bat behar zen. Beraz, errepide-sarea nabarmen hobetu zen, portuak egin ziren (Bilbokoa, besteak beste), eta trenbidea eraiki zen (Bilbo eta Tutera artean).

Industrializazioaren ondorioak

Demografikoak eta sozialak

Industrializazioak euskal lurraldeetan hainbat ondorio izan zituen. Alde batetik, Bizkaiko meatzaldean eta lantegietan lan egitera etorri ziren inguruko probintzietako immigranteek biztanleriaren hazkundea ekarri zuten. Gainera, hiriak hazi ziren, eta segregazioa nabarmendu zen, langile-auzo eta zabalguneetan islatua.

Gainera, ondorio sozialak ere egon ziren: klase-gizartea sortu zen, eta industria-burgesiaren eta proletargoaren arteko gatazkak areagotu ziren. Goi-burgesia klase agintari gisa finkatu zen, eta Bizkaiko oligarkiak protagonismo handia izan zuen. Burgesia monopolista izan zen, eta familiek meatzaritza, siderurgia eta finantza-sektoreak kontrolatzen zituzten: Mtz. Rivas, Chavarri, Ybarra, besteak beste. Espainian inbertsioak egiten zituzten, eta Errestaurazio sisteman integratuta zeuden. Familien politika praktikan jarri zuten, eta enpresak eta finantzak beren esku zeuden. Oso kontserbadoreak ziren, eta Errestaurazio sisteman integratuta zeuden, baina batzuk euskal nazionalistak ziren (Ramon de la Sota, esaterako). Klase-kontzientzia hartu zuten, eta beren interesen defentsan patronal gisa eratu ziren. Beste alde batetik, langile-klasea etorkinek osatu zuten. Bizi- eta lan-baldintza oso latzak jasaten zituzten, eta horrek langile-mugimendua garatzea ekarri zuen.

Ondorio politikoak

Ondorio politikoak ere izan zituen, eta ideologia berriak zabaldu ziren: sozialismoa (langile-mugimenduan nagusi), liberalismoa (oligarkia kontserbadorearen hautua) edo nazionalismoa (garaiko aldaketek gizarte tradizionalari egindako kaltearen erreakzio gisa).

Langile-mugimendua eta Nazionalismoa Euskal Herrian (1890-1923)

Errestaurazio garaiko industrializazioak Euskal Herriko gizartea guztiz aldatu zuen (batez ere Bizkaikoa). Oligarkek eta enpresari handiek agintea hartu zuten, eta liberalismoa eta kontserbadurismo politikoa defendatzen zituzten. Horren aurka bi mugimendu nagusitu ziren: langile-mugimendua eta nazionalismoa. Langile-mugimendua proletarioen lan- eta bizi-baldintza txarrengatik sortu zen, eta nazionalismoa foruen galerarengatik sortutako atsekabearengatik eta immigrazioarengatik.

Langile-mugimendua

Sozialismoa Bizkaian

Langile-mugimenduaren ideologia nagusia Euskal Herrian sozialismoa izan zen. Bizkaian sozialismoaren hedapena bultzatzeko hainbat faktore egon ziren. Alde batetik, enpresak tamaina handikoak ziren, eta antolamendu sendoa behar zuten, sozialismoak ematen zuena. Gainera, etorkinentzako gizarte berrian integratzeko modu bat zen, eta baita bizi- eta lan-baldintza txarrei aurre egiteko ere. Azkenik, Facundo Perezaguaren ekimena oso garrantzitsua izan zen, PSOE Pablo Iglesiasekin sortu zuelako 1879an, eta lehen etapako buru izan zelako.

Sozialismoa sindikatuan (UGT), alderdi politikoan (PSOE) eta elkarteetan (Bilbon, Gallartan, besteak beste) antolatu zen.

Euskal sozialismoaren aldiak

Euskal sozialismoan bi aldi bereizi ziren. Aldi militantean (1890-1914) erradikalismoa, jabeen eta langileen arteko harreman gogorrak eta langileen grebak nagusitu ziren. 1890eko meatzarien Greba Handia Bizkaiko lehen lan-gatazka modernoa izan zen, eta horren arrakastak sozialismoa hedatzen lagundu zuen. Greba Orconera meatzaritza-enpresako 5 langile kaleratzean hasi zen, beste fabriketara zabaldu zen, eta gobernuak gerra-egoera deklaratu zuen. Greba amaitzeko Loma Ituna sinatu zen (10 orduko lanaldia adostuz eta barrakoietan bizitzeko eta kantinetan erosteko obligazioa kenduz), baina ez zenez errespetatu, toki guztietan greba gehiago egin ziren hurrengo urteetan. Gainera, Elkarte Sozialista berriak sortu ziren (Trapagaran, Gallarta, besteak beste), 1893an La Lucha de Clases aldizkaria sortu zuten, eta 1903an Bizkaiko Federazio Sozialista eratu zen.

1915etik aurrera, Indalecio Prietok zuzendu zuen alderdia, eta prietismo izeneko korrontea nagusitu zen. Alderdiak moderantismora jo zuen, eta hauteskunde-lehian eta parlamentuan jarri zuten indarra. Errepublikanoekiko lankidetza sustatu zuten, eta hauteskundeetan emaitza onak lortu zituzten. Hala ere, sektore iraultzaileetatik, 1921ean Espainiako Alderdi Komunista (PCE) sortu zen, sozialismo moderatutik banatuz. Primo de Riveraren diktaduran, hasieran jarrera anbiguoa izan zuten, baina 1927tik aurrera oposizio gisa jokatu zuten.

Sozialismoa Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan

Sozialismoa Gipuzkoara beranduago iritsi zen, enpresa txikiak eta sakabanatuak zeudelako, etorkin gutxiago zeudelako, eta lan-baldintzak ez zirelako hain txarrak. Bere gune nagusia Eibar izan zen, eta bere ezaugarriak erlijioaren aurkako joera eta euskal jatorriko langileek osatu zutela izan ziren. Araba eta Nafarroan astiro sartu zen sozialismoa, industrializazio-maila txikia zelako, eta horren ordez, integristak eta katolikoak nagusitu ziren.

Anarkismoa Euskal Herrian

Anarkismoak ez zuen indar handirik izan Euskal Herrian. CNT sindikatua sortu zuten 1910ean, eta sozialismoan moderatuak gailentzean, langile batzuk anarkismora jo zuten. 1919an Confederación Regional del Trabajo del Norten bildu ziren, eta 1919-1920an UGTren moderazioa zela eta, gorakada izan zuten. Euskal Herri osoan finkatu zen, batez ere, Bizkaiko itsasadarrean, Donostialdean, Araban (Gasteiz eta Eltziegon) eta Nafarroan (Iruñea, Altsasu eta Erriberan). Primo de Riveraren diktaduran legez kanpo geratu ziren, eta errepresio gogorra jasan zuten.

SOV / ELA-STV

1911n, euskal langileak sozialismotik urruntzeko, SOV sindikatu abertzalea sortu zen, eta sindikatuaren ideologia katolikoa eta nazionalista zen. 1929 eta 1933 urteen artean izan zituen bere lehen kongresuak, eta ELA-STV izena hartu zuen.

Euskal Nazionalismoa

Sorrera eta arrazoiak

Bestalde, garai honetan Euskal Nazionalismoa sortu zen hainbat arrazoirengatik. Alde batetik, arrazoi ekonomiko-sozialak zeuden. Izan ere, industrializazioaren ondorioz, bi gizarte-talde nagusi egituratu ziren Bizkaian: espainiar kapitalismoarekin lotura handia zuen burgesia handia, eta euskal kulturarekin lotura ez zeukaten langile etorkinak. Ondorioz, nazionalismoa kapitalismoaren eta etorkinen aurkakoa eta gizarte tradizionalaren aldekoa izan zen, eta Bilboko erdi-mailakoek defendatu zuten. Bestetik, arrazoi politikoak egon ziren: Foruen abolizioak etsipena ekarri zuen, eta Karlismoaren krisiak eta banaketak batzuk nazionalismora jotzea eragin zuen. Gainera, literatura foruzalea sortu zen, foruei eutsi beharra eta euskal kulturaren defentsa oinarri zituena. Bi erakunde garrantzitsu sortu ziren: Asociación Euskara de Navarra (Kanpion, Iturralde, besteak beste) eta Euskalerria Elkartea (Sagarminaga, Ramon de la Sota, besteak beste). Azkenik, nazioarteko testuinguruan, Europan sortutako arazo nazionalen eraginez, nazioaren kontzeptuaren inguruko eztabaidak sortu ziren.

Sabino Arana eta sabinismoa

Euskal Nazionalismoa Sabino Aranak sortu zuen, eta bere ideologia (sabinismoa) euskal arrazaren kontzeptuaren, foruen eta erlijioaren inguruan eraiki zen. Ezaugarri hauek izan zituen: arraza-garbitasuna, hizkuntza, nortasun historikoa, izaera eta ohitura, eta erlijio katolikoaren defentsa, eta liberalismoaren, sozialismoaren eta kapitalismo industrialaren aurkakotasuna. Bere leloa Jaungoikua eta Lagizarra (JEL) izan zen, eta foruak independentziaren bidez berrezarri behar zirela defendatu zuen.

Sabino Aranaren ibilbide politikoa

Lehen etapa (1890-1898): Independentismoa

1890 eta 1898 artean, lehen etapan, independentziaren alde egin zuen. 1890eko Bizcaya por su independencia artikuluan Euskal Nazionalismoa sortu zen, eta 1893an Larrazabaleko hitzaldian ideologiaren oinarriak aurkeztu zituen (JEL). 1893an Bizkaitarra aldizkaria, 1894an Euskeldun Batzokija aisialdirako elkartea, eta 1895ean EAJ alderdia eta Bizkai Buru Batzarra sortu zituen, nazionalismoa antolatuz.

Bigarren etapa (1898-1902): Moderazioa

1898 eta 1902 artean, Euskalerria Elkarteko kideak sartu ziren (Ramon de la Sota), eta diskurtsoa moderatu zuten, industrializazioa onartuz eta autonomiazaletasuna bultzatuz. Bi sektoreren agerpena gertatu zen: independentistak eta autonomiaren aldekoak.

Hirugarren etapa (1902-1903): Autonomismoa

1902tik aurrera, Arana prest agertu zen autonomiaren aldeko alderdi bat bultzatzeko, eta 1903an hil zen.

EAJ Sabino Arana hil ondoren

Sabino Arana hil ondoren, EAJren barruan bi joera nabarmendu ziren: independentziaren aldekoak edo aberritarrak (Aberri astekaria argitaratu zutenak, Luis Arana), eta autonomiaren aldekoak (Euskalerrikoak korrontekoak, Ramon de la Sota buru, Euskalduna astekariarekin). 1906an bi joerek bat egin zuten, baina lehen urteetan, independentzia-zaleen esku egon zen alderdia, eta barne-egiturari ekin zion: Batzoki gehiago, Eusko Gaztedi erakundea (1904), SOV-ELA sindikatua (1911) eta Euzkadi egunkaria (1914) sortuz. Lehen Mundu Gerraren abagunean, Euskalerrikoek gidaritza hartu zuten (1916), eta izena aldatu zioten alderdiari: Comunión Nacionalista Vasca (CNV). Diskurtso moderatu eta pragmatikoa defendatu zuten, autonomiaren aldekoa, eta hauteskundeetan emaitza onak lortu zituzten 1916 eta 1918an. 1919ko hauteskundeetan porrot egin zuten, eta bi joeren arteko borroka areagotu zen; independentistek CNV utzi, eta EAJ berregituratu zuten. Primo de Riveraren diktaduran banatuta egin zioten aurre, eta politikaren ordez kultur ekintzak nagusitu ziren.