Euskal Herriko erresistentzia eta erbestea: 1940-1975

1940ko Hamarkada

Euskal Herriko nazionalisten eta erbesteko errepublikarren arteko harremanak oso zailak izan ziren, eta, azkenean, EAJk gobernu errepublikarrarekin harremanak hautsi zituen. Baina Bigarren Mundu Gerraren amaierak oposizioaren itxaropenak berpiztu zituen, bazirudien-eta naziekin batera, Hitlerren lagun izan ziren gobernuen amaiera zetorrela. Giro horretan, oposizioko indar politiko eta sindikal guztiek Baionako Ituna sinatu zuten, Espainian demokrazia ezartzeko asmoz.

Zoritxarrez, laster Estatu Batuak Francoren antikomunismoa baloratzen hasi ziren. Diktadoreak botereari eutsiko ziola ikustean, oposizioko alderdien arteko tentsioak areagotu egin ziren; ondorioz, Alderdi Komunista (PC) Eusko Jaurlaritzatik egotzi zuten.

Euskal Herriaren barruko oposizioari dagokionez, bizi-baldintza txarrek Bizkaiko industrietako langileen ondoeza eragin zuten, 1947ko greba orokorraren arrazoia izanik. Ondorengo zapalkuntza izugarriak sindikatuen isilpeko egiturak deuseztatu zituen.

1950eko Hamarkada

Oposizioaren ekintzak txikiak izan ziren. Orduan, erakunde eta alderdi zaharrak ezinean zebiltzalakoan, unibertsitateko gazte batzuek EKIN taldea sortu zuten, EAJren barruan. Geroago, 1959an, alderdiarekin apurtu zuten ETA (Euskadi Ta Askatasuna) sortzeko. Hasieran, ETA euskal kulturaren aldeko ekintzetan aritu zen, baina laster ekintza armatuetan hasi zen.

ETAren Ideologia eta Eboluzioa

Geroztik, ETAren nazionalismoak Hirugarren Munduko gerrillen eredua hartu zuen eta harekin lotutako ideologia garatu zuen:

• Espainia eta Frantzia indar kolonizatzaileen gisa jokatzen zutela salatu zuen.
• Nazionalismo arrazistaren ordez, euskaldunon nortasuna euskararen bidez definitzen zela zioen.
• Euskal Herriko independentziak klase borroka eta iraultzarekin lotu behar zela aldeztu zuen.

1960ko Hamarkada eta Gizarte Gatazkak

1960ko hamarkadako garapen ekonomikoak gizarte istiluak ekarri zituen. Garai hartan, CCOO langileen borrokaren protagonista izan zen, soldataren hobekuntza eskatzeko greba ugari antolatu baitzituen.

ETAren ekintzak eta euskal apaizen sektore anitzen oposizioa ikusita, Francok ETAko 16 kideren aurkako Burgosko Prozesua antolatu zuen (1970), eskarmentua eman nahian, baina jokaldia gaizki atera zitzaion. Espainian eta nazioartean irregulartasunen, torturaren eta heriotza-zigor neurrigabeen aurkako protesta eskergak antolatu zituztenez, Francok atzera egin zuen: heriotza-zigorren ordez kartzela-zigorrak jarri behar izan zituen.

Diktaduraren Azken Urteak eta Trantsizioa

Carrero Blancoren Hilketa

Carrero Blancoren hilketa nabarmendu dezakegu. Carrerorekin diktaduraren etorkizuna desagertzen zen, frankismoaren defendatzailerik sutsuena eta, Franco hil ostean, erregimenaren jarraipena ziurtatzeko aski gaztea zelako.

Añoveros Kasua eta Elizaren Oposizioa

Elizaren oposizioari dagokionez, Añoveros kasuak nazioarteko eskandalua sortu zuen. 1974ko otsailean, Bilboko gotzainak, Añoveros jaunak, euskararen aldeko pastorala argitaratu zuen. Orduan, Espainiako gobernuak Añoverosen atxiloketa agindu zuen eta Vatikanora egotziko zuela mehatxatu zuen. Baina Espainiako gotzainek eta Vatikanoak Añoveros aldeztu zuten. Elizaren eta frankisten arteko harremanak inoiz baino okerragoak ziren.

ETAren 1974ko Eszisioa

1974ko ETAren eszisioa ere aipatu dezagun: batzuek borroka politikoa eta armatua bereiztu nahi zuten (ETA militarra), baina besteek borroka armatua irizpide politikoen menpe nahi zuten (ETA politiko-militarra) eta politikoki oposizioko beste indarrekin kolaboratzearen alde zeuden. Trantsizio garaian azken horiek Euskadiko Ezkerra (EE) sortu eta borroka armatua utzi zuten; ETA militarrak, ordea, borroka armatuan jarraitzea erabaki zuen.

Eusko Jaurlaritza Erbestean

Nazionalek (frankistek) Bizkaia konkistatzean, Jose Antonio Agirrek Fronte Popularreko alderdi guztiak kontzentrazio-gobernuan parte hartzera deitu zituen eta Bartzelonara alde egin zuen. Gerra amaitutakoan, Parisera abiatu zen; baina naziek Frantzia okupatu zutenean, Eusko Jaurlaritzaren lokalak itxi eta nazionalisten argitalpenak debekatu zituzten. Orduan, Agirrek berak ezkutuan ibili behar izan zuen.

II. Mundu Gerra bukatutakoan, Eusko Jaurlaritzak eta Errepublikaren gobernuak —biak atzerrian zeudelarik— Aliatuen laguntza espero zuten, Francoren diktadura bertan behera botatzeko. Horregatik, Baionako Itunaren bitartez, Errepublikaren aldeko aldarrikapena egin zuten. Baina hiru urte geroago alderdien arteko adostasuna apurtu zen, komunistak jaurlaritzatik egotzi zituztelako, Gerra Hotzaren ondorioz mendebaldean komunismoaren aurkako giroa baitzegoen. Gainera, monarkikoekin Donibane Lohitzuneko Hitzarmena sinatu ondoren, sozialistek Agirre lehendakaria presionatu zuten, komunistak egotzi zitzan.

Aurrerantzean, itxaropenak hutsean gelditu ziren AEBek 1953ko Hitzarmena Francorekin sinatu eta diktadura frankista onartu zutenean.

1960an Jose Antonio Agirre hil zen eta Jesús María de Leizaola Eusko Jaurlaritzako lehendakari izendatu zuten. Espainian demokraziarako Trantsizioa hasi zenean, Leizaola Euskal Herrira itzuli zen, Carlos Garaikoetxea legezko lehendakari berriari agintea emateko.