Espainiako trantsizioa eta Euskal Herria (1975–1986): laburpena

GAIA: 1. Francoren heriotzaren ondorengo aukerak

Indar politiko eta populazioaren gehiengoak aldaketa nahi zuten: botere politiko eta juridikoa legeren eta Gorteen esku egon zitekeela, ez Erregearen esku. Arrazoi nagusiak ondokoak izan ziren:

Erregimen frankistaren iraupena

• Arrazoi politikoak: Erregeak ez zuen nahi erregimenaren jarraipena.
• Kanpoko presioa: 1974an Portugaleko diktaduraren gainbehera eraginak eragin politikoa izan zuen.
• Arrazoi sozio-ekonomikoak: azpigarapen politikoa gainditu behar zen.

Erregimen frankistarekiko hautsura eta demokraziaren ezarpena

Oposizio demokratikoak frankismoarekin zerikusia zeukan guztia hautsi nahi zuen. Txilen gertaturikoa ez gertatzeko, hautsi baina aldi berean egiazko eraldaketa eta enpresariekin edo aktore sozialekin pactuak bilatu zituzten.

Sistemaren erreforma

Demokratizazioa lortu nahi zen, baina sistema erabat ezabatzea saihestu eta aldaketa progresiboekin egin nahi izan zen.

Erreforma prozesua

Franko hil zenean erregeak tronua hartu eta lehen gobernua osatu zuen. Arias Navarro presidente zela, ez zen aldaketarik bultzatu. Erreformetarako immobillismoa gainditu behar zen: Navarro baztertzea eta Gorteen kolaborazioa lortzea beharrezkoa izan zen erreformekin hasteko. Erregeak Gorteetako buruzagi izendatu zituen hainbat izen; Torcuato Fernández izan zen aipagarria.

Erregeak ezin zuenez Arias Navarroren boteretik kentu, haren dimisioa bultzatu zen eta Adolfo Suárez izendatu zuten presidente. Suárezek amnistia eman zuen oposizioa erakartzeko eta militarren babesa lortzen saiatu zen, baita jeneral bat presidenteorde izendatuz militarren konfiantza mantentzen ere.

Erreforma politikoaren legea (1976)

1976an Gorte frankistak erreforma legea onartu zuen eta abenduko erreferendumean udal eta herri bozkak egon ziren. Lege horrek Gorteen desagerpena eta egitura berri bat onartzea ahalbidetu zuen: bi ganbara —Diputatuen Kongresua eta Senatua— onartu ziren. Alde politikoak, tartean PCE, legeztatu ziren. Hauteskundeetan, TOP (Auzitegi Berezia) ezabatu zen eta bestelako antzinako erakundeak berriz martxan jarri ziren.

Moncloako paktuak

Krisi ekonomiko eta politikoei aurre egiteko, Moncloako paktuak sinatu zuten. Itun horietan gobernuaren, enpresarien, alderdien eta sindikatuen artean akordioak lortu ziren erreformak aurrera eramateko.

1977ko hauteskundeak

1977ko hauteskundeetan parte hartu zuten alderdi nagusiak: UCD, AP, sozialistak (PSOE eta PSP) eta PCE. EMAITZAK: erreforma bultzatu zutenek arrakasta lortu zuten oro har; AP eta PCEk porrota izan zuten. UCDk gehiengoa lortu eta gobernua osatu zuen Adolfo Suárez buru zela.

1978ko Konstituzioa

Aurreproiektua egiteko komisioa talde politiko nagusien ordezkariekin osatu zen. Konstituzioa ez zen denon gustukoa, baina talde politiko guztien ideiak jasotzen saiatu zen. Azkenean erreferendum bidez onartu zen; Euskal Herrian abstentzioa nabarmendu zen.

Erregimen mota: monarkia konstituzional demokratikoa; estatua autonomikoa eta subnazionala; zibil askatasun zabala; ekonomia mistoa, jabetza pribatu eta merkatu askeko printzipioak; estatuak ez du erlijio ofizialik.

Erakunde nagusiak:

• Erregea: estatu buru, agindutik menpe, armadaren buruzagia, kargua bizitza osorako eta herentzizkoa.
• Gorteak: legeak egiteko eta gobernuaren kontrolerako erakundea.
• Gobernua: lehendakaria eta ministroak.

Trantsizioak izan zituen oztopoak

Eskuin muturreko terrorismoa —adibidez, “Gerrilleros de Cristo Rey”— intentsitate handikoa izan zen eta askotan indarkeria erabili zuten. 1977an eskuin muturreko tirokerietan, sozialista eta PCEko kide batzuk hil ziren Atochan-en. Ezker muturreko taldeek ere atentatuak egin zituzten tentsioa handitzeko eta demokrazia geldiarazteko asmoz. 1976an GRAPOk egindako bahiketa batzuen ondorioz gobernuak salbuespen egoerak ezarri zituen. Arrisku handienak Tejerozko estatu kolpea eta ETAren ekintza armatuak izan ziren.

Estatuaren lurralde-antolaketa

Euskal Herria: gizartea oso zatitua zegoen eta gobernuak neurriak hartu bazituen ere, ez zen normaltasunik lortu. 1977ko hauteskundeetan aukeratutako diputatu eta senatariek behin-behineko erregimen autonomikoa prestatu zuten.

Beste eskumen batzuk zentralak izan ziren: armada, moneta-sistema eta osasuna Gobernu zentralaren esku; hezkuntza, polizia eta beste hainbat eskumenek autonomia erkidegoen esku geratu ziren. Estatuak transferentzien bidez diru-sarrera batzuk eman zituen. Honek tentsioa sortu zuen armadan eta Defentsa Ministerioa egituratu zen.

UCDren gobernuak

1979ko hauteskundeak irabazi ahal izan bazituen ere, UCDk ez zuen gehiengo osoa lortu. PSOEn Felipe Gonzálezen dimisioa eta itzulera aipatzen dira; PCE barnean moderatu eta erradikalak elkarri kontrajarri eta ahuldu ziren. UCDk arazo politiko eta sozial larriak izan zituen.

Suarezen gobernua eta UCDren zatiketa

Ekonomia-krisia 1979tik aurrera okertu egin zen, langabezia handitu zen eta estatuaren batasuna arriskupean jarri zen. ETAren jarduerak gora egin zuten; Rosón ministroak ETA politiko-militarra desegitea lortu zuela aipatzen da. UCDko barne arazoak areagotu ziren; PSOEk zentsura-mozioa aurkeztu zuen, baina porrot egin zuen. Suárez ahuldu egin zen eta gobernu berriak ez zituen arazoak konpondu; ondorioz dimititu zuen 1981ean.

Otsailaren 23ko estatu kolpea (1981)

Tejero eta beste militarren agerpenarekin lotutako estatu kolpearen saioa izan zen Otsailaren 23. Calvo Sotelo izan zen Suarezen ondorengoa izendatua gero; inbestidura-ekitaldian zenbait armadako unitatek kalean jardun zuten. Erregeak kolpea geldiarazi zuen eta parte-hartzaile ugari atxilotu egin ziren.

Calvo-Soteloren gobernua

Calvo-Sotelok gizarte tentsioa lasaitzen saiatu zen eta PSOErekin LOAPA sinatu zuen autonomia prozesuak arautzeko asmoz. Espainia NATOra sartu zen eta UCD desegin zen. Sotelo babesik gabe geratu zen; Gorteak hauteskundeak deitu zituen eta PSOEk irabazi zituen ondoren.

Trantsizioa Euskal Herrian

Trantsizioan alderdi sistema bi joeratan antolatu zen: nazionalista eta zentralista. Nafarroaren egoera arazoz beterik geratu zen, ETAren iraupena eta mugimendu sozial garrantzitsuak izan ziren faktore nagusiak.

Gernikako Estatutua (1979)

1977an Eusko Legebiltzarkideen Batzarra eratu zen, eta Autonomia Estatutuan bidez eskubide historikoak errekuperatu eta itzultzea aldarrikatu zen. 1978an Eusko Kontseilu Nagusiak adierazpen eta ordezkaritza politikoa izan zuen eta Ramon Rubial bezalako buruzagien parte-hartzea garrantzitsua izan zen. Eginbeharrak: EKNtik batzar bat sortu eta eskumenak transferitzeko batzordearen ordezkariak izendatu ziren. Gernikako Estatutua historikoki errebindikatzen zen auzietan aurrerapausuak ekarri zituen; 1979ko urrian erreferendum bidez onartu zen eta Gorteen onespena jaso ondoren hauteskunde deialdia egin zen.

Botere banaketa: legegilea = parlamentuak; exekutiboa = lehendakaria; judiziala = justizia eta administrazio burua.

Karlos Garaikoetxearen gobernua

1980ko hauteskunde autonomikoetan EAJk garaipena lortu zuen eta Karlos Garaikoetxea lehendakari izendatu zuten. Helburu nagusiak ziren instituzio berriak sendotzea, euskal hizkuntza eta kultura berreskuratzea eta Estatutua garatzea (1981eko kontsultak eta ekonomia berreskuratzeko neurriak aipatzen dira). 1982ko hauteskunde orokorretan PSOEk irabazi zuen. 1983an GALekin egoera larritu zen —mercenarioek osatutako talde armatuen jarduerak iparraldeko errefuxiatuen aurkako operazioak barne—. Nafarroako autonomia prozesua 1982an hasi zen.

Lurralde historikoen legea

1984ko hauteskunde autonomikoetan parte hartu zuten alderdiak: EAJ, PSOE, HB. Lege honek probintzia-mailako erakundeei boterea handitzea bilatu zuen. EAJ barruan bi joera agertu ziren: zentralizatua eta foralista; legeak azkenik foralista ikuspegia jaso zuen eta Garaikoetxea dimititu egin zen. 1986an Xabier Arzallus edo beste buruen ordezkaritzak agertu ziren eta 1986ko hauteskundeetan EAJren barne tentsioak alderdiaren zatiketa eragin zuen; Garaikoetxeak Eusko Alkartasuna sortu zuen ondoren.

Oharra: jadanik emandako testuari eutsi zaio eta eduki guztiak mantendu dira, baina ortografia, gramatika eta egitura egokitu dira; atal nagusiak <h2> eta azpi-atalak <h3> erabiliz antolatu dira, eta gako terminoa nabarmendu da SEOaren ikuspegitik.