Demokraziarako trantsizioa Espainian eta 1978ko Konstituzioa: laburpena

DEMOKRAZIARAKO TRANTSIZIOA:

Demokraziarako trantsizioa Espainian prozesu konplexua eta luzea izan zen, 1975ean Francisco Franco diktadorea hil zenetik 1978ko Konstituzioa onartu eta 1979an lehenengo hauteskunde orokorrak egin ziren arte. Prozesu horretan hainbat erreforma politiko eta sozial egin ziren, Konstituzio berri bat idatzi zen, Autonomia Estatutuak onartu ziren eta indarkeria politikoa eta gizarte-gatazkak kudeatu ziren. Jarraian, honako puntu hauetan sakonduko dugu:

Erreforma-politika eta hitzarmenak: Demokraziarako trantsizio-prozesua Francoren erregimenaren erreforma-politikarekin hasi zen 60ko eta 70eko hamarkadetan. Erreforma horien artean, alderdi politikoak eta sindikatuak legeztatzea, gizarte-segurantzako sistema bat sortzea eta kanpora ekonomikoki irekitzea zeuden. Gainera, erregimenaren eta oposizioaren artean hainbat bilera egin ziren, "hitzarmen" izenekoak, eta demokraziarako trantsiziorako hainbat konpromiso ezarri zituzten.

1978ko Konstituzioa: 1978ko Konstituzioa Espainiako demokraziaren funtsezko dokumentua da. Batzar Konstituziogile batek idatzi zuen, eta herri-erreferendum bidez onartu zen. Konstituzio horrek Espainiako sistema politiko eta soziala ezarri zuen, monarkia parlamentarioa, botereen banaketa, askatasun indibidualen onarpena eta sistema autonomiko baten sorrera barne. Konstituzioa alderdi politikoen eta indar sozialen arteko adostasun zabalaren emaitza izan zen, eta gaur egungo sistema politikoaren oinarria izaten jarraitzen du.

Autonomia Estatutuak: 1978ko Konstituzioak Autonomia Erkidegoak sortzea ahalbidetu zuen, eta, horretarako, horietako bakoitzaren Autonomia Estatutuak idazteko eta onartzeko prozesu bat ezarri zen. Estatutu horiek autonomia-erkidegoen esparru juridikoa eta instituzionala ezartzen dute, haien eskumenak eta antolaketa politikoa barne. Estatutuak onartzea prozesu konplexua eta batzuetan gatazkatsua izan zen, lurralde batzuek beren estatutuetan islatzen ziren asmo nazionalistak eta aldarrikapen historikoak zituztelako.

Indarkeria politikoa eta gizarte-gatazkak: Demokraziarako trantsizioan, Espainiak indarkeria politikoko eta gizarte-gatazkako hainbat gertakari bizi izan zituen. Besteak beste, ETA bezalako taldeen atentatu terroristak, Kataluniako eta Euskal Herriko mugimendu independentistaren errepresioa eta hondar-frankismoaren aurkako borroka. Gertakari horiek kolokan jarri zuten Espainiako gizarteak eta bere erakundeek gatazkei aurre egiteko eta erabateko demokraziarantz aurrera egiteko duten gaitasuna. Gatazka horien kudeaketa, erakunde demokratikoen sendotzearekin batera, urrats erabakigarria izan zen Espainian demokraziarako trantsizio-prozesuan.

FRANKISMOA EHn:

Euskal Herriko frankismoa garai iluna izan zen Espainiako iparraldeko eskualde honen historian. Jarraian, honako puntu hauetan sakonduko dugu:

Erbestea: Espainiako Gerra Zibilean (1936-1939), euskaldun askok beren etxeetatik ihes egin behar izan zuten indarkeriatik eta errepresiotik ihes egiteko. Francoren garaipenaren ondoren, horietako asko Frantzian, Argentinan edo Mexikon erbesteratu ziren. Erbestean, euskaldunek bizirik mantendu zituzten euskal kultura eta hizkuntza, baita erregimen frankistaren aurkako borroka ere.

Frankismoa Euskal Herrian: hazkunde ekonomikoa eta aldaketa sozialak: 60 eta 70eko hamarkadetan, Euskadik hazkunde ekonomiko handia izan zuen industriari esker, batez ere siderurgiari eta ontzigintzari esker. Hazkunde ekonomiko horrek aldaketa sozial esanguratsuak ekarri zituen, mugikortasun sozial handiagoa eta sortzen ari zen klase ertain baten agerpena barne. Hala ere, erregimen frankistak errepresioa areagotu zuen autonomiaren eta askatasunaren alde borrokatzen zutenen aurka.

Frankismoaren aurkako jarrera: Euskal Herria erregimen frankistaren aurkako erresistentzia-gune garrantzitsua izan zen. 1950eko hamarkadan, euskal mugimendu abertzalea sortu zen, Euskal Herriaren independentzia eta autonomia defendatzen zituena. Gainera, 1960ko hamarkadan, ETA (Euskadi Ta Askatasuna) bezalako talde armatuak sortu ziren, erregimen frankistaren aurka indarkeriaren bidez borrokatu zutenak. Erregimen frankistaren errepresioa bereziki gogorra izan zen Euskal Herrian, eta askatasunaren eta autonomiaren aldeko borroka eskualdearen ezaugarrietako bat bihurtu zen.

FRANKOREN DIKTADURA:

Diktadura frankista 1939an Espainiako Gerra Zibila amaitu zenetik 1975ean Francisco Franco hil zen arte Espainia gobernatu zuen erregimen politikoa izan zen. Aldi horretan, erregimenak Espainiako bizitza politiko, sozial eta kulturalaren alderdi guztiak kontrolatzen zituen estatu autoritario, errepresibo eta zentralizatua ezarri zuen. Jarraian, honako puntu hauetan sakonduko dugu:

Estatu frankistaren sorrera: Gerra Zibilaren garaipenaren ondoren, Franco jeneralak erregimen autoritario bat ezarri zuen, nazionalismo espainiarraren, katolizismoaren eta antikomunismoaren ideologian oinarritua. Estatu frankistaren ezaugarria izan zen edozein disidentzia motaren errepresioa, komunikabideen zentsura, alderdi politikoen debekua eta polizia politiko baten sorrera, Brigada Politiko-Soziala, oposiziogile politikoak kontrolatu eta jazartzeko.

Erregimenaren sendotzea eta iraungitzea: Erregimenaren lehen urteetan, errepresioa bereziki gogorra izan zen, eta oposiziogile politikoen exekuzio eta espetxeratze ugari egin ziren. Hala ere, denbora igaro ahala, erregimena autoritarismo moderatuago baterantz eboluzionatzen joan zen. 1950eko hamarkadan, ekonomia liberalizatzeko prozesua hasi zen, eta horrek hazkunde ekonomiko handia ekarri zuen. Hala eta guztiz ere, errepresio politikoak jarraitu egin zuen eta, 60 eta 70eko hamarkadetan, askatasunaren eta demokraziaren aldeko borroka areagotu egin zen Espainian. Francoren heriotzak erregimen frankistaren amaiera eta demokraziarako trantsizioaren hasiera ekarri zituen 1975ean.

REPUBLIKA Y GERRA ZIBILA EHn:

Indar politikoak eta Euskal Estatutua lortzeko prozesua: Bigarren Errepublikan, Euskal Herrian prozesu politiko bat garatu zen, 1936an Autonomia Estatutua lortzera eraman zuena. Prozesu hori gidatu zuten indar politikoak Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) eta Espainiako Alderdi Komunista (PCE) izan ziren, Euskadiren autonomia lortzeko elkarrekin lan egin zutenak. Euskal Autonomia Estatutua 1936ko urrian onartu zen, Gerra Zibila hasi eta gutxira.

Lehenengo Eusko Jaurlaritza: Autonomia Estatutua onartu ondoren, lehen Eusko Jaurlaritza Eusko Alderdi Jeltzaleak eta ezkerreko beste alderdi batzuek osatu zuten, Espainiako Alderdi Komunistak barne. Jose Antonio Agirre legendakariak (presidentea) gidatu zuen gobernua. Bere agintaldian, erreforma politiko eta sozial garrantzitsuak egin ziren Euskadin, hala nola nekazaritzaren erreforma, industriaren nazionalizazioa eta euskarazko erakunde kulturalen sorrera.

Gerra Zibila Euskal Herrian: 1936an Gerra Zibila piztu zenean, gatazka piztu zen Euskal Herrian, eta errepublikarrek kontrolatu zuten lehen lurraldeetako bat izan zen. Gerra-frontea herrialdearen iparraldean ezarri zen, Euskal Herria barne, eta han gudu garrantzitsuak izan ziren, Bilbokoa kasu. Gerra garaian, Euskal Herria erresistentzia antifaxistaren eta euskal autonomia defendatzeko borrokaren gune garrantzitsua izan zen.

Euskal Herria frankista Gerra Zibilean: Frankisten bandoak Gerra Zibilean irabazi ondoren, Euskal Herria erregimen frankistaren kontrolpean geratu zen. Frankistek kontrolatutako euskal eremuan, oposiziogile politikoen exekuzio eta espetxeratze ugari egin ziren, eta erakunde publikoetan eta irakaskuntzan euskararen erabilera debekatu zen. Gainera, errefuxiatuen exodo masibo bat gertatu zen erbestera, batez ere Frantziara eta Latinoamerikara.

1978ko ESPAINIAKO KONSTITUZIOA

KOKAPENA

1978ko Konstituzioa lehen mailako testu juridikoa da, gaur egun indarrean daukagun lege gorena. Edukiaren aldetik testu politikoa da legeak zehazten dituelako. Testuaren egilea kolektiboa izan zen, batzar konstituziogilea, ideologia desberdinetako zazpi kidez osatuta zegoena. Gorteak eta Espainiako biztanleak onartu, eta Erregeak berretsi zuen. Espainiar guztiei dago zuzenduta. 1978. urtean onartu zen, Adolfo Suárezen gobernuan, 1977ko hauteskundeen ondoren Konstituzioa ezartzea izan zen gobernuaren helburu nagusiena erregimen demokratikoa sendotzeko.

ANALISIA

Konstituzioa bi ataletan antolatzen da. Lehenengo atalean, dogmatikoan, oinarrizko printzipioen definizioa ematen da. Espainiak "..zuzenbideko estatu sozial eta demokratikoa..." osatzen duela ezartzen du, Estatuak bidezko gizartea bermatu nahi du, eta guztiok legeak bete behar ditugula argi uzten du (1.art). Subiranotasunaren printzipioa zehazten du, subiranotasun nazionala herriaren esku dago (2.art). Gobernu era parlamentuzko monarkia izango da (3.art). Espainiako nazioaren "batasuna zatiezina" hartzen du oinarri, lurraldeen independentzia ezinezkoa da, baina

Espainia osatzen duten "nazionalitate eta herrialdeen autonomia eskubidea" aitortzen eta bermatzen du. Estatua ez konfesionaltzat hartzen du.

Bigarren atalean, organikoan, eskubideak, erakundeak eta lurraldeen antolaketa biltzen ditu. Eskubideen artean, demokrazia politikoa ezartzen da (adin-nagusitasuna 18 urte), irakaskuntza askatasuna bermatzen du, baita merkatu, erlijio, kultura eta ideologia ere. Halaber, bizitzeko, jabetza pribaturako, grebarako, eta elkartzeko

eskubidea, besteak beste. Heriotza-zigorra ezeztatzen du. Askatasunak eta eskubideak herritarren defendatzaileak, Auzitegi Konstituzionalak eta botere judizialak babestuko dituzte.

Erakundeak eta botereen banaketa zehazten du, Estatu burua Erregea izango da. Gorteak bi ganbera osatzen dute, Diputatuen Kongresua eta Senatuak. Sufragio unibertsal zuzen eta sekretuz aukeratuak. Botere legegilea dagokie. Botere betearazlea kontrolatzen du inbestiduraren eta zentsura-mozioen bidez. Gobernua Espainiako barne- eta kanpo-politika zuzentzen du, botere betearazlea du. Epaile eta magistratuak, botere judiziala osatzen dute, “…independienteak, ezin kenduzkoak eta arduratsuak dira eta Legearen mende bakarrik daude”. Konstituzio Bermeen Auzitegia era badago, legeak konstituzionalak izango zirela bermatzeko. 

Estatuaren lurraldeen antolaketari dagokionez, autonomia onartzen du, “… estatuak osatzen duten nazionalitate eta eskualdeen autonomia eskubidea… bermatzen du…”, beraz, erabaki politikoak hartzeko ahalmenak izango dituzte. Autonomi erkidego bihurtzeko estatutua beharrezkoa izango da. “…nazionalitate eta lurraldeak…” formula anbiguoa zen denen aldarrikapenei aurre egiteko eta testuaren onarpena lortzeko. Alde batetik, nazionaliteak Nazio Historikoak dira (Euskal Herria, Katalunia eta Galizia dira), eta autogobernua lor dezakete bide azkarrago baten bidez. Beste aldetik, gainerako lurraldeak daude, autonomia lortzeko bide mantsoena eta eskumen mugatuak zituzten. 

Halaber, testuak Euskadiri dagokion bi xedapen hartzen ditu: xedapen gehigarria, honen arabera, foruak errespetatzen ditu eta gainera, Foru Erregimenaren eguneratzeko aukera ematen du. Hala ere, ez dira zehazten zeintzuk diren eskubide historiko horiek. Eta xedapen indargabetzailea, honen bitartez, behin betiko indargabetutzat jotzen dira Karlismoaren porroten ondoren onartutako legeak, foruen erregimena indargabetzen zutenak. 

TESTUINGURUA 

1975eko azaroaren 20an, Franco hil zen. Momentu horretan frankismoa amaitu eta demokraziarako trantsizioa hasi egin zen. Adostasun politikoa, hausturarik gabe, izan zen, erregimenaren legeak erabiliz deuseztatu zen frankismoa, egitura politiko berria sortzen. Gairik nagusienetariko Estatuko lurralde antolaketaren erreforma zen, testuan ikusten den bezala. Juan Carlos I.ak gorteetan estatuburutzat egindako lehenengo hitzaldian behin eta berriro aipatu zituen adiskidetzea, tolerantzia, askatasuna eta herri bakoitzeko bereizitasunen errespetua. 

Erregeak Carlos Arias Navarro monarkiaren lehen gobernuaren presidentea izatea onartu zuen eta Torcuato Fernández Miranda jarri zuen Gorteetako presidentzian. Arias Navarrok berrikuntzak egin nahi zuen Frankismo erregimenaren oinarriak mantentzen. Hori ezinezkoa zen demokraziarako trantsizio egoera horretan, beraz, erregeak Arias Navarro dimititzera behartu zuen. 

Erregeak Adolfo Suárez izendatu zuen gobernu-presidente. Gobernatzeko programaren aurkezpenean, bi premia nagusi azpimarratu zituen: erreformarako lege bat egiteko premia eta hauteskundeetarako deialdia egitekoa. Lehenengo erreformen artean,

hilketarik egin ez zuten preso politikoei amnistia ematea, Ordena Publikorako Auzitegia kentzea (TOP), greba egiteko eskubidea arautzea eta Mugimendu Nazionala desegitea zeuden. Frankismoaren legeak erabili zituen erreforma politikoa bultzatzeko. Erreforma Politikarako Legea (1977) izan zen gobernuaren proiekturik handiena, legearen helburua sistema demokratiko bat ezartzea zen. Gorteek Legea onartu zuten gehiengo zabalarekin, eta erreferendumean legearen aldeko botoa nagusitu zen. Lege-dekretuaren bidez, alderdi politikoak legeztatu zituen gobernuak, baita PCE ere. 

1977an hauteskundeetarako deialdia egin zen, UCDk lortu zuen boto gehien (165) eta gero, PSOEk (118); PCEk eta APk ez zuten lortu espero zuten emaitza; EAJk eta PDCk, berriz, ordezkaritzak lortu zituzten kongresuan. Alderdi-bitasun ez-perfektua zegoen, beraz, eta zentroranzko joera garbia zen. 

Gobernuaren helburuak erregimen autonomikoa zuten eskualdeak instituzionalizatzea, Europako Ekonomi Elkartearekiko harremanak berriro hastea, inflazioa eta kanpoko defizita gainditzea, langabeziari aurre egitea, zerga sistemaren berrikuntza egitea, eta erregimenari konstituzioa ematea ziren. Lurralde erreformatzeari ekin behar zion berehala Katalunian eta Euskal Herrian. 

Moncloako Itunak kongresuan zeuden alderdi guztiak sinatu. Indar politikoek eta sozialek garaiko arazoak irtenbidea bilatzeko ahaleginak izan ziren. Egoera horretan, Kongresuko Konstituzio Gaietarako Batzordea, ideologia desberdinetako zazpi kide izendatu zituen konstituzioa idazteko. Herritar gehienek onartzeko moduko konstituzio bat prestatu zuten. Eginkizun luzea eta zaila izan zen baina adostasunerako jarrera nagusitu zen desberdintasun ideologikoen gainean, baita alderdi politikoen estrategien gainean ere.  

1978ko Konstituzioa onartzeko erreferenduma egin zen, “bai” bozkatzearen aldeko kanpaina itzel baten ondoren. Hala ere, Euskadin Konstituzioaren erreferendumean abstentzioa nagusi izan zen. Abertzaleek Nafarroa beste euskal lurraldeekin lotzea nahi zutelako eta Konstituzioak Espainiako nazioaren batasun zatiezina baieztatzen zuelako (horrekin, independentzia ezinezkoa). 

Konstituzioan herrialdearen gai guztiak batzen dira. Onartu eta gero, 1979an, hauteskundeak egin ziren, non UCDk garaipena lortu zuen, baina gehiengo osorik gabe. Udal-hauteskundeetarako deialdia egin zen, UCD izan zen botorik gehien jaso zuen alderdia, baina PSOEK gorakada itzela izan zuen eta PCErekin ituna egin ondoren, eta hiri nagusietako alkatetzak kendu zizkion UCDri. Autonomia-prozesua martxan jarri zuen gobernua, Kataluniaren eta Euskadiren Autonomia Estatutuak onartu ziren. Estatutuak Konstituzioak ezartzen zituen urratsen bidez onartu ziren eta beti lege gorenaren menpe zeuden. 

1979 eta 1980 urteen artean, arazo larriak sortu ziren Espainian, krisi ekonomikoa zegoen (petrolioa garestitzea, atzerriko inbertsioak gutxitzea, langabezia…), terrorismoak gora egiten jarraitu zuen, eta UCDko barne arazoak larriagotu egin ziren autonomia prozesua zela eta. Egoera honetan, zentsura-mozioa aurkeztu zuen PSOEK 1980an, ez zuen aurrera egin baina Suárez zeharo ahul geratu zen.  

1981eko urtarrilean, Adolfo Suárezek dimititu egin zuen, eta Leopoldo Calvo Sotelo, presidenteordea, izan zen hautatua. 1981eko Otsailaren 23an, estatu kolpea egin

zuten, Calvo Soteloren inbestidura-ekitaldia egiten ari zirela hainbat guardia zibil Diputatuen Kongresuan sartu ziren indarrez. Aldi berean, Valentzian Milans del Bosch kapitain jeneralak gerra-guardiak atera zituen kalera gerra-egoera aldarrikatuta. Madrilen, Armada jenerala kontzentrazioko gobernu bat eratzeko asmotan zen. Erregeak buruzagi militarrekin jarri zen harremanetan, leialak zitzaizkion jakiteko eta herritarrei zuzendu zitzaien telebistaz, estatu- kolpea gaitzesteko. 

Estatu-kolpeak eta UCDren krisiak baldintzatu zuten Calvo Soteloren gobernua. PSOErekin LOAPA sinatu zuen, autonomia-prozesua arautzeko eta autonomien eskumenak mugatzeko. Auzitegi konstituzionalak legearen zati batzuk Konstituzioaren aurkakotzat jo zituen. Dibortzioaren Legea ere atera zuen aurrera, eta gairik polemikoena, Espainia NATOn sartzea izan zen. Egoera honetan, UCD erabat deseginda zegoen, olioaren arazoa eman zen, NATOn sartzearen aurkaritza handia sortu zen, eta beraz, gobernua babesik gabe geratu zen. Gorteak desegin eta legegintzarako hauteskundeak aurreratu zituzten. 1982ko hauteskundeetan PSOEk gehiengo osoz irabazi zuen. 

GARRANTZIA 

Eginkizun luzea eta zaila izan zen, baina adostasunerako jarrera nagusitu zen txostengileen desberdintasun ideologikoen gainean, baita alderdi politikoen estrategien gainean ere. Herritar gehienek onartzeko moduko konstituzioa prestatzea zen helburua. Konstituzioa irekia eta integratzailea b44 da, eskubideak eta askatasunak bermatzen duena. Konstituzioaren bidez demokrazia ezartzea eta finkatzea lortu zen. Konstituzioan herrialdearen gai guztiak batzen dira, momentu horretan zeuden arazoei aurre egin zion (lurraldeen antolaketa berria, botereen banaketa...).