Euskal Gramatika: Elkarkariak, Agintea eta Erlatiboak

Elkarkariak

Aditzak adierazten duen ekintza bi pertsonen elkarrekintza dela adierazteko, euskaraz elkar izenordaina eta bata bestea esamoldea erabiltzen dira.

Elkar

Izenordain honek kasu-markak har ditzake: nor, nori, noren, norekin, norentzat, elkarrez, norengan, norengana, norenganantz, norengandik, norenganaino.

Bata bestea

Lehen elementuak nor kasua hartzen du aditza nor erakoa denean, eta nork kasua aditza nork erakoa denean. Bigarren elementuak kasu-marka ezberdinak har ditzake.

• Adibidez: Anek eta Begok batak bestearen euritakoa hartu dute nahasturik.
• Adibidez: Haiek ez dira bata bestearekin inora joaten.

Oharra

Oro har, elkar izenordaina erabiltzen den guztietan bata bestea elkarkaria ere erabil daiteke.

• Adibidez: Bego eta Eduardo elkarrekin bizi dira.
• Adibidez: Bego eta Eduardo bata bestearekin bizi dira.

Agintze-adizkiak

Norbaiti zerbait egiteko agindu nahi diogunean, aginte-adizkiak erabili ohi ditugu.

Erabilera

• Aginduak emateko: Ken zaitez paretik.
• Aholkuak emateko: Ez jan hori gero, gaixo egongo zara eta.
• Instrukzioak emateko: Sartu labean eta eduki bertan 40 bat minutu.

Motak

Adizki perifrastikoak

Bi zati berezten dira aditzean:

• Aditzoina: altxa, etor, jan, bota.
• Aditz laguntzailea: zaitez, zaitezke.
• Adibidez: Altxa zaitez behingoz! Jan ezazu dena. Etor zaitezke nirekin. Ez ezazu paperik bota lurrera.

Aditz trinko eta sasitrinkoak

Egon, joan, etorri aditz trinkoek aginte-forma dute. Eman, ekarri, utzi, esan aditz nagusia eta laguntzailea elkarri itsasirik erabiltzen dira (adibidez, eraman + ezazu = eramazu). Adizki trinko hauek ezin dira ezezko perpausetan erabili.

• Adibidez: Zoaz hemendik! Esadazu zer gertatu den.

Aditz partizipioa

Eguneroko hizkeran ohikoa da partizipio hutsa erabiltzea, laguntzailerik gabe, aginduak emateko.

• Adibidez: Batu jostailu guztiak. Etorri hona.

Perpaus erlatiboak

Izenondoak eta izenlagunak bezalakoak dira; izenei buruzko informazio gehiago ematen digute.

Motak

-n + izena: Perpaus erlatiboa egiteko -n menderagailua jarri behar da.

• Adibidez: Hor dagoen motxila nirea da.

Perpaus erlatiboen ordena

• Baiezkoetan: Mendira joan diren lagunak berandu itzuliko dira.
• Ezezkoetan: Klasera etorri ez direnak gaixorik daude.

Erlatiboa aposizioan

Ondokoaren ezkerrean jarri ordez, batzuetan haren eskuinetara jartzen dira.

• Erlatibo arrunta: Han loterian hiru milioi tokatu zaizkion emakume bat dago.
• Erlatiboa aposizioan: Han dago emakume bat, loterian hiru milioi tokatu zaizkiona.