Etika, askatasuna eta morala: kontzeptuak eta mailak

1. Zertaz arduratzen da etika?

Etika filosofiaren adar bat da, eta judizio moralaz arduratzen da. Gizakiok epaitzeko (gure ekintzak eta besteenak) dugun gaitasuna da. Gure ekintzen atzean dauden irizpideak aztertzen ditu.

2. Zergatik, Erich Fromm-en ustez, gizakia erantzulea da?

Erich Fromm-ek dio gizakiak libreak direla eta, beraz, gure ekintzen erantzule garela. Gizakia irekia eta librea da; ez da animalien moduan determinatuta. Animalien ekintzak, kontrastean, maiz determinatuagoak dira.

3. Zer da askatasuna?

Askatasuna aukeren artean hautatzeko eta erabakitzeko gaitasuna da. Badira barruko eta kanpoko askatasunak:

• Kanpoko askatasuna: Besteek guri egoki iruditzen zaigun moduan jokatzen uztea da. Askatasun mota hau da pertsona kartzelara doanean galtzen duena. Normalean egiteko askatasun politikoa bezala azaltzen da.
• Barruko askatasuna: Gauza bat edo bestea nahi izatearena da. Barruko askatasunik ez balego, ez legoke zentzurik askatasun politikoa exijitzeko; barruko askatasuna da askatasun morala, hau da, norbere bizitza norberaren irizpideen arabera eramateko gaitasuna. Pertsonari barruko askatasuna kentzeko, borondatea ezereztu behar zaio (adibidez, drogen edo hipnosiaren bidez).

Baldintzapena eta determinazioa

Baldintzatuta egotea mugak izatea eta muga horiek saltatu ahal izatea da. Baldintzatuta egotea ekintzak egiteko zailtasun edo erraztasun bat izatea da; askatasuna ez da absolutua baina ekintzen erantzule zara.

Determinatuta egotea mugak izatea eta muga horiek ezin saltatu ahal izatea da. Determinatuta egoteak askatasunez jokatzeko aukera guztiak ukatzea esan nahi du. Giza askatasuna baldintzatuta dago: ezin dugu ezer egin izaeraren, hezkuntzaren, egoera ekonomikoaren eta egoera politikoaren aurka; beraz, ez gara guztiz askeak. Batzuek defendatzen dute askatasuna existitzen dela eta beste batzuek ez dagoela askatasunik.

4. Zergatik esaten dugu gizakia erantzulea dela?

Gure ekintzen erantzulea garela esaten da, zeren eta bakoitzak bere erabaki propioak har ditzakeelako; horrek esan nahi du bakoitzak jakin behar duela zer erabaki hartu duen eta zer ondorio izango dituen. Gizakia izaki morala da.

Zer da morala?

Morala izatea norbanakoak onartutako arauen arabera jokatzea da.

Zer da inmorala?

Inmorala izatea, libreki onartutako arauak ez betetzea da.

Zer da amorala?

Izaki amorala izatea arau kode argirik ez duen izakia izatea da; adibidez, animalien portaera zenbaitetan amorala izan daitekeela pentsa daiteke.

Bai morala izateko, bai inmorala izateko zer izan behar da gizakia?

Gizakia morala edo inmorala izan ahal izateko, askea izan behar da; gizakiak arau kode bat izateko aske izan behar du, eta horren arabera erabakiko du morala edo inmorala izango den.

5. Zer da eta nola garatzen da kontzientzia morala?

Hazten garen heinean, gure izatearen eta pentsatzeko moduen jabe bihurtzen gara, eta bizipenei buruzko gogoetak egiten ditugu. Horrela, apurka-apurka, barruan ahots bat sortzen da —geure barruko ahotsa—; hori da kontzientzia morala. Gogoeta horrek norberaren arau eta ekintzak baloratzen ditu, eta horri esker gertatzen da aurrerapen edo garapen morala.

6. Zeintzuk dira kontzientzia moralaren hiru betebeharrak?

Kontzientzia moralak hiru betebehar ditu:

• Zer dagoen ondo eta zer dagoen txarto erabakitzea.
• Norbanakoaren ekintzak epaitzea.
• Besteen ekintzak epaitzea.

7. Zer da arau morala eta zein eremukoa da?

Arau morala kontzientzia moralak ematen duen agindua da. Bi eremu daude:

• Izan badenarena: Frogatu ahal diren gauza guztiak sartzen dira; adibidez, legea esparru honetan dago.
• Izan behar lukeena: Esparru honetan onak izango liratekeen gauzak daude, baina ez daudenak edo partzialki daudenak. Hemen aurkitzen dugu arau morala.

8. Zerekin dago lotuta arau morala eta zergatik?

Arau morala nahitaez bete beharrekoa izan arren, askatasunarekin lotuta dago: arau moralik izango bada, askatasuna ezinbestekoa delako. Gizakiak aukeratzeko gaitasunik ez balu, arau moralik ez legoke; bestela esanda, araua eta betebeharra askatasunetik sortzen dira.

9. Zer dira balio moralak?

Balio moralak arau moralaren atzean dauden printzipioak dira. Arauek balio moralak dituzte ardatz moduan; balio moralak arauen bitartez lortu nahi diren helburuak dira eta arau moralari zentzua ematen diote.

10. Azaldu balioen ezaugarriak. Zer da garapen morala?

Balioek bi ezaugarri dituzte:

• Polaritatea: Beti bikoteka agertuko dira: bat positiboa izango da (balioa) eta bestea negatiboa (disbalioa). Adibidez: osasuna eta gaixotasuna.
• Idealak: Nola jokatu behar dugun adierazten dute; gure idealak guretzat garrantzitsuak diren helburuak adierazten dituzte.

Filosofikoki, psikologikoki eta moralki hazten da gizakia, baina guztiak ez dira modu berean hazten: batzuk konbentzio aurreko mailan geratzen dira, beste batzuk konbentzional mailan, eta beste batzuk konbentzio osteko mailan.

Etikak

• Zoriontasunaren etikak

11. Azaldu moralari buruzko Sokratesen ideiak

• Sokratesek intelektualismo moral sokratikoa defendatzen zuen.
• Sokratesek ongia unibertsala dela defendatzen zuen; hau da, ona guztientzat berdina dela.
• Sokratesek uste zuen ongia irakatsi ahal izan zitekeela.
• Ongia ezagutzeak derrigorrez egitea dakarrela pentsatzen zuen.
• Sokratesek esaten zuen gaizki egiten duenik ez dela badagoenik, baizik eta ezjakintasunagatik dela —ez dago izaki gaiztorik, pertsona ezjakintsuak baizik.

12. Eudemonismoari buruzko oinarrizko informazioa

Eudemonismoa zoriontasunaren etikaren atal bat da, non zoriontasuna helburu izanik defendatzen den, ez tresna gisa. Aristotelesek eudemonismo etikoa defendatzen zuen: zoriontasuna erdi bidean aurkitzen dela eta horretarako ikasi eta eredu egokia jarraitu behar dela aldarrikatzen zuen. Hark zioen izaki guztiek helburu bat dutela, eta helburu hori lortzean zoriontasuna lortuko dutela. Gizakion kasuan helburu hori arrazoimena lantzea da; horren bidez jakintza handitzen da.

Zenbat eta jakinduria handiagoa izan, orduan eta aukera gehiago ditugu erdibidea hautatzeko. Aristotelesek adierazi zuen bakoitzak bere erdibidea topatu behar duela.

13. Zer da hedonismoa? Zeintzuk dira jarrera nagusiak?

Hedonismoa plazera ongiaren baliokide dela defendatzen duen zoriontasunaren etikaren atal bat da. Bi jarrera nagusi ditu: epikureismoa eta utilitarismoa.

14. Zein da desberdintasun nagusia epikureismoaren eta utilitarismoaren artean?

(Galdera horren erantzuna dokumentuan ez dago zehaztuta; hauek dira oinarrizko bereizketak dokumentuaren taulen eta deskribapenaren arabera.)

15. Zeintzuk dira bakoitzaren egile eta ideia nagusiak?

16. Zeintzuk dira Diskurtsoaren etikaren ideia nagusiak?

Egile nagusia Jürgen Habermas izan zen XX. eta XXI. mendeetan. Habermas-ek Kanten etika hartu zuen oinarritzat. Berarentzat arau moralak unibertsalak izan daitezkeela defendatzen du. Arrazoimenak norbanakoari arauak ezarri diezazkiekeela uste zuen, baina arauak elkarrizketen bidez sortzen direla nabarmentzen zuen. Elkarrizketa horiek komunitatean, taldean, burutu behar dira. Habermas ez zen Kanten erabat berdina: Kantentzat norbanakoak berak aukeratzen ditu bere arauak, Habermas-en arabera komunitateak eta elkarrizketek dute papera. Arauak sortzeko komunitatea berdintasunezko eta askatasunezko egoeran egon behar da, eta arau unibertsala izateko adostasuna lortu behar da. Eztabaida batean sartu behar gara, ez irabazteko, baizik eta arazoak konpontzeko.