Espainiako Historia: Errestauraziotik Gerra Zibilera (1875-1939)

Errestaurazioa

Alfontso XII.aren Heriotza

Maria Kristina erreginak, Alfontso XII.aren semearen (Alfontso XIII.a) amak, hartu zuen erregetza seme adin nagusira iritsi arte.

Txandakatze Sistema

Alderdien txandakatze-sistema mantendu zen.

98ko Krisia

98ko Hondamendia

• Kuban eta Filipinetan mugimendu independentistak hasi ziren.
• 1898an, Maine estatubatuar korazatuak Habanan eztanda egin zuen.
• Estatu Batuek, Kubak eta Filipinek gerra galdu zuten eta Parisko Ituna sinatu zen.

Ondorioak

• Kuba independente deklaratu zen.
• Filipinak eta Puerto Rico Estatu Batuen koloniak bihurtu ziren.
• Espainiak Amerikan eta Asian sortutako inperioa amaitu zen.
• Erregenerazionismoa ekarri zuen, hau da, Espainiaren atzerapena gainditzeko erreformak.

Alfontso XIII.aren Erregealdia (1902-1931)

Hasierako Ezaugarriak

• 1876ko Konstituzioak eta txandakatze-sistemak indarrean jarraitu zuten.

Aste Tragikoa (1909)

Bartzelonan, herri matxinada bat egon zen, klase herritarrez osatutako tropak bidali zituztelako Marokora gerrara. Klase aberatsek, berriz, ordaintzen zuten soldadutza ez egiteko.

Langileen Protestak

Errusiako Iraultzaren eraginagatik, langileen protestak areagotu egin ziren.

Annualgo Porotagea (1921)

Marokoko Gerran, Annualgo porrota gertatu zen.

Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)

• Krisiak zirela eta, Miguel Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpe bat eman zuen, erregearen onespenaz, eta diktadura militar bat hasi zuen.
• Alderdi politikoak debekatu ziren.
• Marokoko Gerra amaitu zuen diktadoreak Alhucemetako Lehorreratzearekin.
• Intelektualak, ikasleak, langileak eta talde nazionalistak erregimena kritikatzen hasi ziren.
• Jendea aurka zegoela ikusita, 1930ean, dimititu zuen.

Monarkiaren Amaiera

Jende asko erregearen aurka zegoen diktaduraren konplizetzat hartzen baitzuten. Politikari errepublikano, sozialista eta katalanistek Donostiako Ituna sinatu zuten monarkia erorarazteko.

Bigarren Errepublika (1931-1939)

Aldarrikapena

1931ko apirilaren 12an, udal-hauteskundeak egin ziren eta errepublikanoek ia probintziako hiriburu guztietan irabazi zuten. Niceto Alcalá Zamora izendatu zuten presidente.

1931ko Konstituzioa

• Konstituzio errepublikanoa eta demokratikoa zen.
• Herri-subirotasuna adierazten zuen.
• Beste bandera bat onartu zen: gorria, horia eta morea.
• Gizonen eta emakumeen sufragio unibertsala ezarri zen.
• Senatua desegin zen. Gorteak ganbera bakarrekoak ziren.
• Gizabanakoen eskubideez gain, eskubide kolektiboak ere aitortu ziren.
• Autonomia-eskualdeak sortzeko aukera ematen zuen.
• Erlijio katolikoa Estatuaren erlijio ofiziala izateari utzi zion, eta kultu-askatasuna ezarri zen.

Biurteko Erreformista (1931-1933)

• Katalunia eta Euskadiko autonomia-estatutuak idatzi zituzten.
• Armadako ofizial- eta agintari-kopurua murriztu zuten.
• Elizaren eragina murrizteko Jesusen konpainia desegin zuten eta erlijio-ordenei irakaskuntzan aritzea debekatu zuten.
• Nekazaritzan erreforma egin zuten, ustiatzen ez ziren lurrak desjabetuz, nekazarien artean banatzeko asmoarekin.

Botere handiko talde sozial batzuk gobernuaren etsai bihurtu ziren.

Biurteko Kontserbadorea (1933-1935)

Gil Roblesen Eskuin Autonomoen Espainiako Konfederazioak eta Alejandro Lerrouxen eskuin-zentroko Alderdi Errepublikano Erradikalak osatu zuten gobernua.

Fronte Popularra

Espainiako Bigarren Errepublikan hauteskundeak garaitu zituen zentro-ezkerreko alderdien koalizioa. Errepublikako lehen gobernuaren erreformak berriro abiatzen saiatu zen. Gizarte-gatazkak ugaritu ziren eta eskuin politikoak estatu-kolpe militarraren alde egin zuen.

Gerra Zibila (1936-1939)

Hasiera

1936an Calvo Sotelo eskuineko buruzagia hil zuten eta, berehala, Afrikako iparraldean zeuden espainiar tropak altxatu egin ziren, Franco jenerala buru zutela.

Gernika

1937an bonbardaketa izugarri bat gertatu zen Gernikan: Francoren zerbitzura zeuden hegazkin alemanek herria suntsitu zuten.

Amaiera Euskal Herrian

1939an tropa frankistek euskal lurraldeak okupatu zituzten. Eusko Jaurlaritza erbesteratu egin zen, José Antonio Agirre Lehendakari zela.

Ondorioak

• Ondorio demografikoak: Miloi bat pertsonako galera izan zen.
• Ondorio ekonomikoak: Gerra hondamendiak: Uztak galdu ziren, azpiegiturak eta garraiobideak suntsitu ziren, industria-jarduera eta merkataritza gelditu ziren. Gerra gose garaia izan zen. Elikagaien hornikuntza arazo larri bat bihurtu zen eta merkatu beltza agertu zen.
• Ondorio politikoak: Bi bandoetako zapalkuntza gerra osoan zehar egon zen. Baina gerra amaitzean, diktadura totalitarioa ezarri zen eta zapalkuntza mantendu zen galtzaileen aurka. Gaur egun oraindik lurperatu anonimo horietako askoren gorpuzkiak ateratzen dira hobietatik. Lurraldeetako nazionalismoak debekatu ziren. Eremu errepublikanoko pertsona askok beren etxeetatik alde egin behar izan zuten.