Iberiar penintsulako eta Euskal Herriko historia laburra: Erromatarren aurrekoetatik Espainiako Ondorengotza Gerrara

1. Erromatarren aurreko herriak

K.a. 218. urtean, banaketa hirukoitza zegoen penintsulan, unitate politiko eta muga zehatzik gabea:

• Iberiarrak: Mediterraneo kostaldekoei deitu zieten horrela; Tartesiar-Turdetiarrak Guadalquivir inguruan kokatu ziren. Mediterraneoko kulturen eragin nabarmena jasan zuten. Ondorioz, estatu-hirietan antolatzen eta moneta zein idazkera propioa erabiltzen hasi ziren, merkataritza-ekonomia garatuan murgilduz. K.a. VII. eta II. mendeen bitartean garatu zen kultura hau.
• Zeltak: K.a. X-V. mendeetan penintsulako mesetetan eta mendebaldean kokatzen ziren, kastroetan finkaturik. Artzain-gerlari indoeuroparrak ziren, burdinaren metalurgia eta errausketa-kutxen kultua ekarri zutenak.
• Iparraldeko herriak: Bertako indigenak ziren: galaikoak, astureak, kantabroak eta baskoiak. Hauez gain, lusitaniarrak Extremadura aldean kokatzen ziren. Hauek guztiek beren ezaugarriak gordeko dituzte.

2. Baskoiak

Erromatarrak etorri aurreko herria da. Gaur egungo Nafarroa, Oiartzun eta Jaka, baita Errioxako eta Zaragozako zati bat ere hartzen zuten. Erromatarrek bitan banatzen zituzten:

• Saltuseko baskoiak: Iparraldean zeuden, klanetan antolaturik. Brontze Aroko bizimodua zuten, iraupeneko nekazaritzari eta abeltzaintzari eutsiz. Herrixketan banatuak bizi ziren eta kastroak zituzten bizileku. Metalurgian adituak ziren, baina ez zuten txanponik ezagutzen; truke bidezko merkataritza zuten. Inbasioei aurre eginez, beren nortasuna mantendu zuten.
• Agerreko baskoiak: Hegoaldekoak ziren eta nekazariak ziren. Hiri harresituetan bizi eta merkataritzan aritzen ziren. Hauek zelta, iberiar eta erromatarren ekarpenetara zabaldu ziren. Pirinioetako bi aldeetan kokaturiko akitaniar, barduliar eta autrigoiekin anaitasuna zuten, antzeko ohitura, hizkuntza eta bizimodua zutelako. Baita naturako elementuei lotutako jainkoak gurtzen zituzten.

3. Erromatarren konkista

K.a. 218-19 bitartean Erromatarren bereganatze-prozesuari deritzo. Hiru fase izan zituen:

• 1. fasea: K.a. 219an Hanibalek Sagunto hiri aliatua hartu zuen, Ebroko hitzarmena hautsiz eta 2. Gerra Punikoari hasiera emanez. Scipionen armada erromatarra Emporionen lehorreratu eta Carthago Nova hartu zuen, gero penintsulako hego-ekialdeko eta Guadalquivir inguruko kartagotarrak kanporatzeko. K.a. 197an Hispania erromatarra bitan banatu zen: Citerior eta Ulterior.
• 2. fasea: K.a. 197-29 bitartean barnealdearen konkista geldoa eta nekagarria gertatu zen, zeltiberiarrek eta lusitaniarrek aurre egin zietelako. Bitartean, Balear uharteak konkistatu zituzten.
• 3. fasea: K.a. 29-19 urteetan asturiar eta kantauriar herrien menderakuntza bortitza eman zen Augusto enperadorearekin. Erromak penintsula guztia bereganatu zuen: Pax Romana.

4. Erromanizazioa

Penintsulan zazpi mendez egotearen ondorioz, hispaniarrek erromatarren kultura, hizkuntza, egitura politiko-soziala, juridikoa, erlijioa, ohiturak eta monetarizazioa bereganatu zituzten. Hau hiri, armada, kolonia, galtzada eta merkataritzaren eskutik eman zen, Hispaniaren ekialdean eta hegoaldean batez ere. Nafarroa hegoaldean emandako erromanizazioa handiagoa izan zen iparraldekoa baino, baina, hala ere, eragina uste baino sakonagoa izan zen, erromatarren eta baskoien artean adiskidetasuna egon baitzen. Hiri nagusiak Iruña, Andelos, Kalagurris eta Grakurris izan ziren.

5. Andelos: Civitas baskoia

Erromatar garaiko baskoien lurraldean kokatutako civitas baskoia da, gaur egungo Mendigorrian. Iruñearen antzera, erromanizazio azkarra jasan zuen. Gurutze-bide batean eraikia zegoen: alde batetik, Nafarroa ekialdetik mendebaldera zeharkatzen zuen galtzada, eta bestetik, Argaren bidea jarraitzen zuena. Egitura aldetik, etxadiak, mantsioak eta mosaiko ederrak aurki zitezkeen. Nekazaritza eta metalurgia garatu batean oinarrituriko ekonomia aberatsa zuen. Aipagarriak ziren bertako ubide, akuedukto, terma eta ur-hornikuntza sistemak. Ponpeioren aldekoa izateagatik, Zesarren aurkako gerra zibilean hiri estipendarioa bilakatu zen. Goraldia K.o. I-II. mendeetan izan zuen.

6. Bisigodoen monarkia

V. mendean, Erromatar Inperioa erortzean, Pirinioetako bi aldeetan zabaldu zen herri germaniarra. Hiriburua Toulousen (Galia hegoaldean) eraiki zuten. Hispanian bandaloak eta alanoak lekutu ondoren, erromatarren lekua hartu zuten. Gero, frankoek Toulouseko Erresuma suntsitu (Vouillé, 507) eta Galiatik kanporatu zituzten; ondorioz, bisigodoek Toledoko Erresuma sortu zuten:

1. Penintsula osoa kontrolatu nahian, suaboak eta bizantziarrak kanporatu zituzten. Leovigildok erregea hautatzeko batzarra ezabatu zuen.
2. Recaredok arrianismoari uko egin eta katolizismoa hartu zuen monarkia indartzeko. Toledoko kontzilioak batzar legegile bilakatu ziren.
3. Rezesvintok Fuero Juzgoari esker arlo juridikoan batasuna lortu zuen. 711n musulmanek Rodrigo erregea menperatu zuten.

7. Kordobako Kalifa-herria

Kordobako emirerriaren barneko liskarrak kontrolatzean, 929an Abderraman III.ak bere burua kalifa izendatu zuen, botere erlijioso eta politikoa lortuz. Armada, administrazioa eta ogasuna berrantolatu zituen. Iparraldeko erresuma kristauek bere autoritatea onartu zuten. Al-Andalusek independentzia politiko-erlijiosoa lortu zuen eta, Erromatar Inperioa erori ostean, Kordoba Mediterraneo ekialdeko potentzia nagusiena bilakatu zen. Bizantziorekin eta Inperio Germaniarrarekin adiskidetu zen. Militarki, X-XI. mendeetan Al-Mansurrekin gailurra jo zuen. Hau hiltzean, Kalifa-herria berebereekin gerra zibilean murgildu zen eta 1031n erresuma zatitu egin zen, Taifa erresumak sorraraziz.

8. Taifa erresumak

Beren arteko borroken ondorioz, 1031n Kordobako Kalifa-herria desegin zen eta Al-Andalus 20 erresuma independenteetan banatu zen. Sevilla, Toledo, Badajoz eta Zaragoza izan ziren garrantzitsuenak. Taifak hiru eremutan banatu ziren, talde etnikoen arabera:

• Arabiarrak eta muladiak: Kordoba, Sevilla, Extremadura, Toledo eta Murtzian.
• Eslaboak: Ekialdean.
• Berebereak: Malaga eta Granadan.

Hauen ahultasunarekin batera, errege kristauek Errekonkista hegoalderantz hasi zuten. 1085ean Alfonso VI.ak Toledo hartzean, taifek almorabideei laguntza eskatu zieten. Geroago, Marokoko almohadeek almorabideak ordezkatu zituzten. 1212an Navas de Tolosan galdu ondoren, hirugarren taifak sortu ziren, eta Granadako erresumak bakarrik iraun zuen.

9. Mozarabiarrak

Lurralde musulmanetan bizi ziren kristauak ziren. Zergen truke, hirietan beren auzo, eliza eta autoritateak gorde zituzten, baita erromantzez idazten ere (jartxak). Gehienak nekazariak ziren eta Toledo zuten buru. Hasieran harreman baketsua izan zuten, baina XI-XII. mendeetan erresuma kristauetara ihes egin zuten, birpopulaketan lagunduz. Musulmanen nekazaritzatik ikasitakoa praktikan jarri zuten eta administrazioko goi-karguak hartu zituzten. Alfonso I.a Borrokalariak 15.000 mozarabe jaso zituen Ebroko lautada birpopulatzeko.

10. Erreinu kristauen lur-hedapena

Iparraldeko erresuma kristauek musulmanek hartutako lurraldeak berreskuratzeko prozesua hiru etapatan banatzen da:

• VIII-XI. mendeak: Musulmanen hegemonia eta kristauen erresistentzia guneak (Astur-Leon, Iruña, Aragoi eta Katalunia). 1085ean Toledo hartzearekin amaitu zen fase hau.
• XI-XIII. mendeak: Kristauen hedakuntza almorabideekin gelditu zen, baina 1212an Navas de Tolosan almohadeak garaitu zituzten, Andaluziara hedatuz.
• XIV-XV. mendeak: Musulmanen atzerakada nabarmena. Errege Katolikoek Granadako erresuma 1492an konkistatu zuten, Errekonkistari amaiera emanez.

11. Iruñeko Erresuma

Baskoien lurrean eratutako erresuma. Karolingiar Inperioari aurre egiteko, Eneko Aristak Tuterako Banu Kasi musulmanekin aliantza egin zuen eta 824an bere burua errege izendatu zuen. X. mendean Ximenotarrek hartu zuten tronua eta politika aldatu zuten, kristauekin aliatuz. Antso III.a Nagusiarekin erresumak garairik gorena izan zuen. Geroago, Antso VI.a Jakitunarekin, erresumak Nafarroa izena hartu zuen.

12. Aragoiko Koroaren formazioa eta egitura

IX. mendean Aznar Galindok independentzia lortu zuen frankoengandik. X. mendean Iruñeko erresumari batu zitzaion, baina Antso III.a hiltzean, Ramirok Aragoi, Sobrarbe eta Ribagorza batu zituen, lehen errege bilakatuz. Geroago, Ramon Berenguer IV.a eta Petronila ezkontzean, Bartzelonako konderria eta Aragoi batu ziren. XIII. mendean Mediterraneoan zehar zabaldu zen koroa.

13. Erdi Aroko Gorteak

Curia Regia-ren bilakaeratik zetozen. Erresumaren ordezkariak (eliza, noblezia eta hiriak) biltzen ziren erregeari aholkuak eta laguntza emateko. Gaztelan monarkiak botere handiagoa zuen, baina Nafarroan eta Aragoian paktismoa nagusitu zen, boterea erregearen eta Gorteen artean banatuz.

14. Gaztelako eta Aragoiko Koroen batasuna

1469an Isabel Gaztelakoa eta Fernando Aragoikoa ezkutuan ezkondu ziren. Gerra zibil baten ondoren, 1479an bi koroen arteko batasun dinastikoa eman zen. Hala ere, erresuma bakoitzak bere lege eta erakundeei eutsi zien. Gaztelak politika zentralista zuen, eta Aragoik paktismoa.

15. Nafarroa Gaztelako Koroan sartzea (1512-1521)

Fernando Katolikoaren tropek Nafarroa konkistatu zuten 1512an, Bloiseko ituna aitzakiatzat hartuta. Beamontarren laguntza izan zuten agramontarren aurka. Saiakera ugari egon ziren independentzia berreskuratzeko (Noain, 1521; Amaiur, 1522), baina azkenean Behe Nafarroak bakarrik lortu zuen independente jarraitzea 1530etik aurrera.

16. Juduen kanporatzea

1492an Errege Katolikoek juduak kanporatzeko ediktua eman zuten batasun erlijiosoa lortzeko. Lau hilabeteko epea eman zieten kristautzeko edo alde egiteko. 100.000 pertsona inguruk alde egin zuten, eta horrek ondorio ekonomiko eta kultural larriak ekarri zituen, juduak finantzetan eta kudeaketan adituak baitziren.

17. Kontratazio Etxea

Isabel Katolikoak Sevillan sortu zuen 1503an, Ameriketako merkataritza kontrolatzeko. Aduana, biltegi eta eskola zientifiko gisa funtzionatzen zuen. 1717an Cadizera aldatu zuten eta 1790ean desagertu zen, merkataritza-askatasuna zabaldu zenean.

18. Karlos I.aren lurralde-oinordetza

1516an errege bilakatu zen, lurralde ondare itzela jasoz:

• Aitonarengandik (Fernando): Aragoi, Sardinia, Sizilia eta Napoli.
• Amonarengandik (Isabel): Gaztela, Nafarroa eta Amerika.
• Aitonarengandik (Maximiliano): Alemania, Austria eta Enperadore titulua.
• Amonarengandik (Maria Borgoñakoa): Herbehereak eta Luxenburgo.

19. Nafarroako Erresumako Diputazioa

1576an sortu zen Gorteak bilduta ez zeudenean erabakiak hartzeko. 1841ean, Lehen Gerra Karlista galdu ondoren, Nafarroa erresuma izatetik probintzia forala izatera pasa zen, eta Diputazioa erakunde nagusi bilakatu zen. 1982an gaur egungo Gobernu eta Parlamentu bihurtu zen.

20. Balidoak: Austria txikien garaia (XVII. mendea)

XVII. mendean, erregeek (Felipe III, Felipe IV eta Karlos II) gobernua balidoen esku utzi zuten. Hauek erregearen konfiantzazko nobleak ziren eta botere osoa zuten. Ezagunenak Lermako Dukea eta Olivares Konde-Dukea izan ziren. Garai honetan ustelkeria eta krisia nagusitu ziren.

21. Moriskoen kanporatzea (1609)

Felipe III.ak 500.000 morisko (kristaututako musulmanak) kanporatzea agindu zuen. Ohitura musulmanei eusten zietela eta turkiarrekin aliatu zitezkeela beldur ziren. Honek ondorio oso larriak izan zituen nekazaritzan, batez ere Valentzian eta Aragoien.

22. Pirinioetako Bakea (1659)

Espainiaren eta Frantziaren arteko lehiari amaiera eman zion ituna izan zen. Espainiak Rosselló eta Flandesko zati batzuk galdu zituen Frantziaren mesedetan. Frantziar hegemoniaren hasiera eta espainiar gainbeheraren berrespena izan zen.

23. Ondorengotza Gerra (1701-1714)

Karlos II.a oinordekorik gabe hiltzean, Felipe Borboikoa eta Karlos Austriakoaren arteko gerra piztu zen. Gaztelak Feliperen alde egin zuen eta Aragoik Karlosen alde. Utrechteko itunarekin amaitu zen: Felipe V.a errege bihurtu zen, baina Espainiak Europako lurraldeak galdu zituen.

25. Despotismo Ilustratua

XVIII. mendean, errege absolutistek Ilustrazioaren ideiak aplikatu zituzten egitura politikoa aldatu gabe: "Dena herriarentzat, baina herriaren partaidetzarik gabe". Karlos III.a izan zen Espainiako adibide nagusia, Jovellanos bezalako ministroekin erreformak bultzatuz.