Espainiako eta Euskal Herriko Historia Garaikidea

2. Pertsiarren Manifestua (1814)

Testuaren Kokapena

Lehen mailako testu zirkunstantzial honek izaera politikoa du, Cadizeko Gorteetako diputatu batzuek idatzitako manifestu politikoa baita. Ideologia kontserbadoreak zituzten, absolutistak, eta dokumentu honen ondorioz pertsiarrak deitu izan zitzaien. Independentzia Gerraren ondoren, Napoleonen tropak garaituta, Fernando VII.a Espainiako tronua berreskuratzera itzuli zen.

Testuaren Analisia

Espainian aurreko sei urteak anarkiaz beterikoak izan ziren. Egileek uste dute epe hori pasatu ondoren, beharrezkoa dela erresuma berrantolatzea eta erregearen agintea berrezartzea. Absolutismo hori arrazoiarekin kutsatuta egongo da: subirano absolutuak ez du ahalmenik bere agintea arrazoirik gabe erabiltzeko. Manifestuaren egileek eskaera hauek egiten dizkiote erregeari:

• Gorteak antzinako erara biltzeko.
• Cadizko Konstituzioa eta dekretuak ez onartzeko.

Diputatu absolutista hauei beharrezkoa iruditzen zaie erresuma aurreko egoerara itzultzea.

Testuinguruan Jartzea

Independentzia Gerra sei urtez luzatu zen eta herriak Napoleonen tropen aurka egiteko gerrilla sistema erabili zuen. Armada profesionalak ere aritu ziren. Gerra 1812ko Konstituzioa aldarrikatu eta bi urtez aplikatu zen. Herriaren zati handi batek Cadizko Konstituzioa eta Gorteek indarrean jarritako gainerako legeak eta erabakiak liberalismoaren gehiegikeriekin lotzen zituen: herri lurren salmentarekin, zergak kobratzearekin, militar profesionalen areagotzearekin eta kapitalismoaren hedapenarekin. Klase agintariek erresuma berrantolatzeko beharra ikusten zuten. Horretarako, bi bide zeuden: erreformismo ilustratuarena eta Konstituzioarena. Batzuek uste zuten iraultza liberala modu azkarrean egin behar zela; beste batzuek estatuaren modernizazioa modu motelagoan egin nahi zuten, despotismo ilustratuaren bidea jarraituz: tradizioa errespetatuz. Erreformismoaren bidea jarraitu zuen eta ekimen batzuk egin zituen erresuma berrantolatzeko eta modernizatzeko. Sektore liberalak konspiratzen hasi ziren estatu liberal eta eraginkorragoa lortzeko. Baina herritarren erresistentzia sekulakoa izan zen eta enfrentamenduak sortu ziren armada profesionala, milizia nazionala eta partida erregetiarren artean. Azkenean, Europako potentzia absolutistek Fernando VII.a tronuan berrezarri zuten, eta azken horrek konstituziorik gabe gobernatu zuen ondorengo hamar urteetan.

Testuaren Garrantzia

Pertsiarren Manifestua testu interesgarria da garai hartako erresumaren ahuleziak ez ezik, klase agintarien desadostasunak ere ulertzeko. Testuak agerian utzi zuen kontrajarriak ziren bi ikuspuntu zeudela gizartea, ekonomia eta politika ulertzeko: erregimen zaharrak ezartzen zuen ordenarekin bat egiten zutenena eta erregimen liberalaren alde zeudenena.

3. Mendizabalen Desamortizazio Legea (1836)

Testuaren Kokapena

Lehen mailako testu juridikoa da eta ez dago osorik: Mendizabalek, Ogasun ministroak, prestatutako desamortizazio legearen sarrerako pasarte batzuk dira. Mendizabal alderdi liberal progresistako politikaria zen, eta erreforma liberal sendoak aplikatzearen aldekoa. Garai hartan, Espainiako monarkiak legalki Errege Estatutuarekin funtzionatzen zuen, eta legeak erregearen aginduz aldarrikatzen ziren. Dokumentuak biztanle guztiengan izan zuen eragina. Dekretu honen bitartez, Elizaren lurrak salgai jarri ziren.

Testuaren Analisia

Desamortizazioa justifikatzeko azalpenak ematen dira, dekretuaren elementu positiboak hauek dira:

• Zor nazionala, industria eta zirkulaziorako positiboa izango da.
• Ondasunak esku pribatuetara pasatuko dira.
• Erreginaren tronua indartzeko ere ondo etorriko da.
• Positiboa izango da Espainiako ekonomiaren garapenerako.
• Jabe familia oparo bat sortuko da.
• Goi-mailako instituzioen erabateko garaipena lortuko da; hau da, estatua indartzeko balioko du.

Beraz, Mendizabalen ustez, desamortizazioa beharrezkoa da ekonomia berpizteko, estatua modernizatzeko eta Isabel II.aren tronua indartzeko.

Testuinguruan Jartzea

Garai honetan, Estatua dirurik gabe zegoen erresumako oinarrizko funtzionamendua bermatzeko. Baina urteak pasatu ziren eta estatuak ez zuen baliabiderik diru hura itzultzeko. Independentzia Gerrarekin eta Amerikako kolonien emantzipazioarekin zorra areagotu egin zen. Desamortizazioarekin, Elizaren ondasunak (eraikinak, lurrak eta ondare artistikoa) estatuaren jabetzara pasatu ziren, eta estatuak salgai jarri zituen. Liberalek uste zuten Elizak bere lurrak ez zituela behar bezala aprobetxatzen eta partikularren eskuetara pasatuz gero etekin handiagoa aterako zela. Erosleak, kasu gehienetan, burgesak, nobleak eta baliabide batzuk zituzten nekazariak izan ziren. Lurrak saltzeko sistema enkantea izan zen eta Errege Baleen tituluak ere onartu ziren desamortizatutako lurrak erosteko. Ondorioz, jabetza mota berri bat sortu zen: jabetza burgesa. Jabeak lurren gaineko eskubide osoa zeukan. Erosleek etekin ekonomikoa nahi zuten. Lurren erosleek oligarkia bat osatu zuten, liberalismoaren eta Isabel II.aren aldekoa, ondorengo urteetako politikan eragin handia izan zuena.

Testuaren Garrantzia

Esan beharra dago lege honek, eta ondoren etorri zirenek, beren helburuak bete zituztela: jabetza pribatua zabaltzea, nekazaritza espezializazio bidean ipintzea, merkataritza areagotzea, dirua lortzea Gerra Karlista irabazteko eta abar. Desamortizazioak, beraz, eragiketa erabakigarriak izan ziren estatu liberalaren garapenerako, ekonomia kapitalistaren zabalkunderako eta, orokorrean, gizartearen modernizaziorako. Isabel II.ak ezin izan zion tronuari eutsi eta Iraultzaren ondorioz atzerriratu egin behar izan zuen.

4. Trenbidearen Legea (1855)

Testuaren Kokapena

Testu juridiko honek Trenbidearen Legearen artikulu batzuk azaltzen ditu, Isabel II.aren garaian. Gorte progresista batzuek aldarrikatutako legea da. Testu publikoa da, baina funtsean dirua daukaten inbertitzaileei zuzenduta dago, batez ere penintsulako nahiz atzerriko inbertitzaileei. Lege honen bitartez, trenbidearen garapena lortu nahi dute, eta horretarako dirua behar dute. Lege honetan, abantaila handiak eskaintzen zaizkie trenbideetan inbertitzen dutenei.

Testuaren Analisia

Trenbide bat eraikitzeko estatuaren baimena behar da. Garbi dago estatuarentzat trenbidearen eraikuntza oso garrantzitsua dela. Trenbide sarea eraikitzeko gobernuak laguntzak eta erraztasunak emango dizkie konpainiei:

• Kapitala bermatzeko.
• Trenbidea bera eraikitzeko.
• Trenbidea martxan jarri ondoren abantaila gehiago izango dituzte.

Esan beharrik ez dago lege honekin penintsulako nahiz atzerriko kapitalak erakartzea lortu zela. Trenbideak zabalagoak dira abiadura eta kargaren arteko harreman seguruagoa lortzeko.

Testuinguruan Jartzea

Espainian trenbidearen eraikuntza Europan baino beranduago hasi zen. Espainiako agintarientzat trenbideen eraikuntza eta, orokorrean, egitura ekonomikoen modernizazioa polikiegi zihoazen. Ikuspuntu ekonomiko huts batetik, trenbidearen eraikuntza ez zen errentagarria. Penintsulako erliebea oso menditsua denez, trenbideak eraikitzea oso garestia zen eta etekin ekonomikoa lortzea ez zegoen ziurtaturik. Beraz, Madrilen kokatu zuten, eredu erradialaren arabera antolatuta.

Ondorio ekonomikoak: ekonomia kapitalistaren garapenean ere trenbidea erabakigarria izan zen merkatuaren zabalkunde eta integraziorako; eskualdeetan monolaborantza bultzatu zuen eta horrek ere hiriburuari, Madrili, indar handia eman zion. Produktu astunen garraioa erraztu zuen. Oinarrizko produktuak errazago ateratzen zirenez gero, pobreek asko sufritu zuten, urte horietan gosete handiak jasan baitziren. Industrializazioari ez zion asko lagundu, konpainia eraikitzaileek, frantsesek batik bat, material gehiena Frantziatik edo Europako beste herrialde batzuetatik inportatzen baitzuten.

Hainbeste abantaila eman arren, trenbide gehienak ez ziren errentagarriak izan eta konpainia gehienek galera izan zituzten. Trenbide-sareari eusteko dirua herritarrei kobratutako zergetatik lortzen zen. Ondorio politikoak: Madrilen pisu politikoa areagotu egin zen. Estatu liberal eta zentralistaren garapenari sekulako mesedea egin zion.

Testuaren Garrantzia

Legea oso garrantzitsua izan zen, trenbide sarearen eraikuntzari sekulako bultzada eman ziolako. Trenbidea faktore erabakigarria izan zen estatu liberalaren garapenean eta industrializazioaren hastapenetan. Baina trenbideak eraikitzen gastatu zutena asko izan zen. Eta leku gehienak trenbidetik urruti geratzen ziren. Horregatik, ekonomiaren modernizazioa ez zen hain azkar gertatu.

7. 1876ko Konstituzioa

Testuaren Kokapena

Lehen mailako testu juridikoa da. Eduki nagusia politikoa du, eta ez dago osorik. Konstituzio honen egilea Gorteak dira. Seiurteko Iraultzailearen garaikoak dira, baina ez zuten herriaren borondatea behar bezala ordezkatzen. Hauteskundeetako parte hartzea oso murritza izan baitzen. Errestaurazioaren garaian da. Inspiratzailea Cánovas izan zen. Alfontso XII.a berriro jarri zuten tronuan.

Testuaren Analisia

Ideia nagusiak:

• Subiranotasun partekatua: Subiranotasun partekatua egoera politikoak zorrotzago kontrolatzeko tresna da.
• Bi Ganbarako sistema: Hasiera zentsitarioa izan bazen ere, aurrerago sufragio unibertsala ezarri zen.
• Gizabanakoaren eskubideak onartzea: Alderdi politikoek, sindikatuek eta prentsa politikoek garapen garrantzitsua izan zuten.
• Estatu konfesional katolikoa: Monarkiaren kontrakotasunarekin identifikatuta dago. Kultu askatasuna onartzen du konstituzioak.
• Legeak lurralde osoarentzat berbera izan behar du: Madrilen egindako legea monarkia osoan aplikatuko dute.

Testuinguruan Jartzea

Seiurteko Iraultzailea une larria izan zen estatuaren iraupenerako. Egoera nahasi horri erantzuteko klase dominatzaileak monarkia borboitarra egokiagoa zela erabaki zuten. Borboitarren Errestaurazioaren antolatzailea Cánovas izan zen. Botere politikoa kudeatzeko bi alderdi sortu ziren: Cánovasen alderdi kontserbadorea eta Sagastaren alderdi liberala. Hauteskundeak irabazteko tranpak egiteko sistema bat jarri zuten indarrean, jauntxokeriaz edo kazikismoaz baliatzen zena. Agintean txandakatzea lortu zuten. Errestaurazioaren kontra zeuden indar politikoek gogor salatu zuten egoera hori eta sistemari legitimitatea kentzen zioten. Intelektualak ere ia salbuespenik gabe borboitarren kontrakoak ziren eta anarkismoaren indarra ere ezin da ahaztu. Hainbat krisi jasan ziren, oso gogorrak izan zirenak eta askotan Errestaurazioa bera arriskuan jarri zutenak. Primo de Riverak kolpe militarra eman zuen, diktadura militar bat ezarri zuen eta 1876ko Konstituzioa indargabetu zuen. Konstituzioa indarrean egon zen, baina oso egoera politiko zailean. Udal hauteskundeen ondoren monarkia bukatu eta errepublika aldarrikatu zuten, Alfontso XIII.ak atzerriko bidea hartu behar izan zuen eta borboitarren Errestaurazioaren aldia bukatu zen.

Testuaren Garrantzia

1876ko Konstituzioa izan zen historia garaikidean denbora gehien indarrean egondako konstituzioa, Primo de Riveraren diktadurara arte iraun baitzuen. Egonkortasuna eskaini zion Espainiako estatuari, gobernu-aldaketa baketsua ahalbideratu baitzuen. Aurrerapausoa ekarri zuen modernizazioaren bidean. Hala ere, oligarkiaren gutxiengoa egon zen agintean eta kanpoan uzten zituen garaiko gizarteko eta politikako gizabanako asko. Horregatik, gogor kritikatu zuten indarrean zegoen sistema.

8. Joaquín Costa: Oligarkia eta Kazikismoa

Testuaren Kokapena

Lehen mailako testu historiko literario hau Oligarquia y caciquismo liburuaren pasarte batez osatua dago eta eduki politikoa du. Joaquín Costa Errestaurazioaren garaiko intelektuala eta erregenerazionismoaren sortzailea izan zen. Komeni da argitzea Errestaurazioa kritikatu zuen mugimendu intelektual berritzailea izan zela erregenerazionismoa. Errestaurazio politikariak kritikatzen zituen. Testua iritzi publikoari zuzenduta dago, baina zehazkiago Errestaurazioaren kritikoak zirenei.

Testuaren Analisia

Costak Errestaurazioko agintariak gobernua antolatzeko nola dauden egituratuta deskribatzen du: primateak, jauntxoak eta gobernadore zibilak. Costaren liburua atera zenean sufragio unibertsala onartuta zegoen, baina hauteskunde iruzurra erabiliz klase dominatzaileak emaitzak faltsifikatzea lortzen zuen.

Agintari horiek, oligarkia osatzen dutenak, beren lana (estatua gidatzea) ez dute behar bezala betetzen. Estatuaren egituraz aprobetxatzen direnek agintari arrotzak balira bezala jarduten dute. Agian hori da Costak salatu nahi duen egoera larriena eta testu honetatik atera daitekeen ideia nagusia.

Espainiaren modernizazioa lortzea eta inperio kolonialari eustea espero zen, baina ia mende bat pasatu ondoren emaitzak ez ziren oso pozgarriak. Nekazaritza neurri handi batean iraupenekoa zen. Desamortizazioarekin nekazari pobreak oso egoera kaskarrean geratu ziren. Liberalismoa oso modu bortitzean inposatzen ari zela uste zuen Costak, eta egoera hori zuzendu nahi zuen. Laburtzeko, salaketa bat egin nahi du iritzi publikoaren aurrean.

Testuinguruan Jartzea

Maria Kristinaren erregeordetzan, Espainiak bere inperio koloniala galdu zuen eta Errestaurazioaren kontrako kritikak areagotzen joan ziren. Askorentzat Errestaurazioko sistemak ez zuen funtzionatzen, ez behar bezala behintzat. Errestaurazioko sistema hiru zutabetan oinarritzen zen:

1. Konstituzioa eta erregea.
2. Bi alderdi politiko liberalen txandakatzea.
3. Jauntxokeria eta hauteskundeetako iruzurra.

Azken biak eta krisi koiunturalek eragin zuten egoera behar zen bezalakoa ez izatea, eta sistemaren kontrako kritika gero eta zorrotzagoak izatea. Costak Erregenerazionismoa izeneko mugimendu intelektuala sortu zuen, erreforma sakonak behar zirela aldarrikatuz. Hiru hitzekin laburbiltzen zuen bere mezua: Agua, caminos y escuela (Ura, bideak eta eskola). Estatu liberalaren norabidea hobeto zuzenduko zuen gidari talde berri bat sortu nahi zuen, sistema politikoa errotik aldatu eta estatu liberalaren eraikuntza beste modu batera egingo zuena. Beste idatzi batzuetan burdinazko zirujau baten beharra ere aldarrikatu zuen. Costa 1911n hil zen.

Testuaren Garrantzia

Errestaurazioaren eta, orokorrean, iraultza liberalaren arazoak ulertzeko, Costaren lanean aipatzen den egoera politikoa negargarria zen, alderdien txandakatze sistemaren faltsukeriagatik eta jauntxokeriagatik. Zenbait irtenbide proposatu zituen, haren lanaren eta haren jarduera politikoaren oinarrian zeuden erregenerazionismoaren inguruko ideiak erabilita.

9. Federico Echevarriaren Hitzaldia (1893)

Testuaren Kokapena

Lehen mailako testu zirkunstantziala da eta hitzaldi baten zatia hartzen du. Espainia eta Alemaniaren arteko merkataritza akordioaren proiektuaren aurka protestatzeko egin zuen. Sagastaren Alderdi Liberalak Alemaniarekin merkataritza hitzarmen bat egin nahi izan zuen, Euskal Herrian izugarrizko eragina izan zuena, eta testuinguru horretan enpresariek erabateko oposizioa erakutsi zuten gobernuaren asmoen aurrean. Egilea Federico Etxeberria zen, Iberia lantegiaren sortzailea, alderdi liberaleko kidea eta Euskal Ekoizleen Ligako buruzagia. Testua publikoa eta nazio mailakoa da.

Testuaren Analisia

Testuaren gai nagusia euskal industriari lagunduko dion politika protekzionista baten defentsa da. Hitzarmenak ekarriko dituen kalteak azpimarratzen ditu. Hori ekiditeko, muga zerga mantentzea eskatzen zaio gobernuari. Arrazoia nazioarteko merkataritza bultzatzeko egin izan ziren. Hitzarmen horiek aurrera eramateko muga zergak bertan behera utzi behar ziren. Etxeberriak protekzionismoa bertan behera uztearen aurka zegoen. Bere ustez, Bizkaiko industria sektore guztietan eragin txarra Espainia osora hedatuko zela. Ondorioz, muga zergen legea errespetatzea eta Espainia eta Alemaniaren arteko merkataritza hitzarmena ez betetzea eskatzen zuen.

Testuinguruan Jartzea

Industrializazio prozesua berandu iritsi zen Espainiara eta XIX. mendearen erdialdetik hasi ziren lehen urratsak ematen. Burdingintza edo siderurgia Andaluzian ezarri zen lehenengoz, baina porrot egin zuen, eta Asturiasen jarraipena izan zuen. Azkenean, Bizkaian finkatu zen. Bizkaiak baldintza egokiak zituen horretarako: burdin mea ugari, kalitate onekoa, erauzteko erraza eta itsasotik hurbil kokatua. Hasieran horrelako enpresek aurrera egiteko beharrezkoa zen kapitala eskura ez bazegoen ere, burgesia bizkaitarrak izan zuen partaidetzari esker kapital handi hori lortu zen. Oinarri horiei produkzio teknika berriak erabiltzen hastea eta azpiegiturak sendotzea gehitu behar zaie: garraiobide sare konplexua sortu zen eta banketxe eta kreditu erakundeak sortzen hasi ziren. Hori dela eta, Cánovasen sistemak atzerriko produktuei muga zergak ezarri zizkien Zergen Legearekin. Lege horrek sistema protekzionista oso onuragarria zen. Horren eraginez, beste sektore batzuk ere garapen handia lortu zuten. 1891ko Muga Zergen Legea mantendu egin zen, eta 1896an hori sendotzeko beste neurri batzuk hartu ziren.

Testuaren Garrantzia

Testua Euskal Herriko eta Kataluniako enpresariek Errestaurazioko gobernuei birritan egindako protekzionismo eskaeren testuinguruan kokatu beharko genuke. Nolanahi ere, Euskal Herriko siderurgiako eta Kataluniako ehungintzako oligarka eta burgesek behin eta berriro eskatu zituzten lege protekzionistak eta gogor egin zieten aurre horiek kentzen zituzten neurriei. Testuak jasotzen duen 1893ko protestalditik aurrera, Bizkaiko enpresaburuek maiz jo zuten mobilizazioetara. Testuaren garrantzia 1891tik aurrera Bizkaiko Burgesiaren baitan ia aho batez aldarrikatu eta jarraitu zen joeraren lekuko izatean datza.

10. Vicente Blasco Ibáñez: El Intruso (1904)

Testuaren Kokapena

Aurrean daukagun testu historiko literarioa Vicente Blasco Ibáñezen El Intruso eleberritik jasotako pasartea da. XX. mende hasierako Bizkaiko meategietako langileen bizi baldintzak jaso eta islatzen ditu. Horiek salatzea du xede. Idazle, kazetari eta politikaria izan zen. Testuaren hartzailea hiritarrak dira eta bereziki langile jendea. Testua publikoa eta nazio mailakoa da.

Testuaren Analisia

Lehen atal batean meatzarien bizilekuaren eta bizimoduaren duintasunik gabeko egoera deskribatzen ditu; bigarrenean, ordea, lantokiarena. Peioren etxearen deskribapena egiten duenean Aresti pertsonaia aipatzen du egoera txarraren lekuko gisa. Meategien jabetzakoak ziren barrakoiei egiten zaie aipamena, meatzariek alokairua ordainduz bizilekutzat zeuzkatenak eta arduradunen kontrolpean zeudenak. Bilboko pertsonaiarik esanguratsuenetarikoa izan zen. Meatzarien lantokiari dagokionez, harrobia eta lurpeko meazuloak bereizten ditu. Lan eskaria oso handia izaten zen.

Testuinguruan Jartzea

XIX. mendeko azken laurdenean industrializazio aro bat gertatu zen Espainian. Bizkaiko Somorrostroko burdina erauzketa eta mineralaren kalitatea zein oparotasuna erromatar garaitik ezagutzen zen, baina XIX. mendearen amaiera arte ez zen gehiegi ustiatu. Euskal Herrian 1876tik aurrera gertatu zen meatzaritza ustiapen handia. Haren eragileak euskal burgesia, atzerriko enpresak eta meatzetako jabeak izan ziren. Horrek garapen ekonomikoa monopolizatu zuen. Bestetik, Ingalaterraren Bessemer bihurgailua asmatu izanak meatzaritzari eta prozesu orokorrari bultzada handia eman zion. 1870eko hamarkadan hasi zen burdinaren ustiapen handia. Baina Bigarren Karlistadak prozesua eten zuen. Gerra amaitu ondoren, Mearen esportazioa bideratu zen eta ondorioz, ekoizpena azkar areagotu zen. Europako siderurgiek Bizkaiko minerala eskatzen zuten. Horrek azpiegituren eta finantzen garapena bultzatu zuen. Horren ondorioz, eskulanaren beharra areagotu egin zen eta Espainiako iparraldeko nekazaritza inguruetatik iritsitako immigrazio masiboa gertatu zen. Bizkaian bizimodua askoz ere garestiagoa zen eta lan baldintza oso gogorrak. Hilkortasuna oso handia zen. Sozialismoan afiliatu eta grebak bultzatu zituzten bizi eta lan baldintzak errebindikatzeko. Elikagaiak oso garestiak ziren eta langileek oso kalitate kaskarrekoak baino ezin zituzten erosi. Elikadura gabezia horien ondorioz ongi uler daiteke izurrite, gaixotasun eta errakitismoak eragiten zuten triskantza.

Testuaren Garrantzia

Ez zuen ondorio zuzenik eragin. Garai hartan alfabetatuak zirenak egoeraren jabe egiten lagundu zuen hein txiki batean eta gaur egun lekukotasun historiko garrantzitsua eskaintzen digu. Izan zuen eragina, langile kontzientzia garatu eta Bizkaiko langileen mugimenduaren hazia izan baitzen.

11. Euskeldun Batzokijaren Estatutuak (1894)

Testuaren Kokapena

1894an Bilbon idatzi zen lehen mailako testu zirkunstantzial honetan Euskeldun Batzokiaren Estatutuen atal batzuk jasotzen dira, hau da, lehen batzokia arautu zuten legeak. Egileak Sabino eta Luis Arana anaiak izan ziren seguruenik. Testua irakurleei zuzenduta dago oro har eta zehazkiago euskal nazionalistei. Publikoa eta nazio mailakoa ere badela esan dezakegu.

Testuaren Analisia

Helburu nagusia Euskeldun Batzokija arautuko duten legeak aditzera ematea da. Batetik, Batzokiaren zeregin nagusia euskal nazionalismoaren aldekoen arteko lotura sendotzea dela dio eta Sabino Aranak sortuko duen Bizkaia Batzarraren estatutuen menpe geratuko dela. Nazionalismoaren goiburuaren inguruko zehaztapenak ematen dira. Lagizarrak, euskal foru eta usadioak berriz indarrean jartzeko nahia adierazten du. Etak erlijioa eta politikaren arteko harmonia sinbolizatzen duela jasotzen da eta goiburuaren zehaztapenekin amaitzeko erlijioa politikatik bereizi beharra dagoela esaten da, lehentasuna erlijioari emango zaiola azpimarratzen da. Euskeria osatzen duela zehazten da. Batasuna, arraza, hizkuntza, fedea, izaera eta ohituretan oinarritzen dute.

Testuinguruan Jartzea

Euskal nazionalismoa XIX. mendearen amaieran sortu zen. Sorrera horretan kanpoko eta barruko baldintzaileek eragin zuten. Sabino Aranak ideologia nazionalista finkatu zuen eta ondoren proiektu politikoa gauzatu. Ikuspuntu erlijiosoa nabari da. Nazionalismoaren sortzailearen ustez:

• Euskadi nazio bat zen, nazio izateko beharrezko elementuak baitzituen.
• Nazio orok independentzia lortzeko eskubidea zuen estatu zapaltzaileren aurrean.
• Lege Zaharrak ziren lege nazional euskaldunak eta nazionalismoa zen berrindartze nazionala lor zezakeen aukera politiko bakarra.
• Bi joera kondenatu zituen: kapitalismoa eta sozialismoa.
• Espainiar ateoen boterea, euskal ohituren aldaketa eta katolizismoaren pixkanakako desagerpena salatu zituen.
• Elizak Estatuarekiko zuen independentzia aldarrikatu zuen.

Programa ideologikoa ezartzeko alderdi bat fundatzea beharrezkoa zen, eta horretarako printzipio nagusiak plazaratu zituen. Berorietan independentzia eskatu zuen Bizkaiarentzat eta honek bizi zuen zapalkuntza egoera salatu zuen. 1893an Alderdi Nazionalista fundatu zuen Bizkaian. Ez zuen hauteskundeetan parte hartu eta ez zuen beste alderdi nazional eta euskaldunekin elkartu nahi izan. Sabino Arana 1903an hil ondoren, alderdia asko hedatu zen, baina barne zatiketak ere nabarmentzen hasi ziren. Euskal Herriko eta Aberriako sektoreen artean eztabaidak, gatazkek, eszisioa eragin zuten. Gerra Zibila arte autonomia estatutua lortzea izan zuten helburu.

Testuaren Garrantzia

Euskeldun Batzokijaren sorreraren helburu nagusia bat egiten zuten herritarrak erakartzea izan zen, batzokia oinarritzat harturik. Estatutu hauek garrantzia izan zuten orduko, ondorengo eta gaur egungo nazionalismoaren oinarri ideologikoa eratu baitzuten. Estatutu hauen eta nazionalismoaren hedapenak euskal probintzietan eragina izan zuten.

12. Langileen Borroka Aldizkaria (LCAA)

Testuaren Kokapena

Bizkaian banatu zen esku paper edo panfleto bat da, ondoren Langileen Borroka aldizkari sozialistan jaso eta argitaratutakoa. Testua lehen mailakoa eta zirkunstantziala dugu. Bizkaiko langileen mugimenduaren hastapenen testuinguruan koka dezakegu, meategi inguruetako langileen bizi baldintza negargarriak salatzen baititu. Egilea zaila da nor den zehaztea, hainbat ikerlek Facundo Perezagua jotzen dute egiletzat. Testuaren hartzailea hiritarrak dira eta bereziki langile jendea. Testua publikoa eta nazio mailakoa da.

Testuaren Analisia

Langilearen beraren borrokaren bidez soilik lortuko dutela baldintza horiek hobetzea. Bigarren mailan, berriz, kuartel eta dendak mantentzearen bidegabekeriaz, 1890eko grebaren ondoren lortutakoez eta grebak borrokarako duen indarraz ere mintzatzen zaigu. Meatzarien bizi egoera erakutsi nahi zien eta haien eskakizun batzuk plazaratu. Langilezainek derrigorrez mantentzen zituzten denda eta barrakoiak kentzeko eskaera egin zieten agintari publikoei. Greban ez zuten lortu aipatutako denda eta barrakoien eskakizunak betetzea eta horiek bideratzeko Gallartan bildutako langileek komisio bat eratu zuten. Meatzarien esplotazio larria zegoela ere ematen zuten aditzera. Langileek grebaren legezko eskubidera jo zezaketela argi eta garbi uzten zuten manifestuan.

Testuinguruan Jartzea

XIX. mendeko azken laurdenean industrializazio aro bat gertatu zen Espainian. Nekazaritza inguruetatik iritsitako eskulanaren immigrazio masiboa gertatu zen, Bilbo eta inguruko burdin meatzeetara eta lantegietara. Bizkaian bizimodua askoz ere garestiagoa zen eta lan baldintza oso gogorrak. Barrakoien sistema derrigor erabili behar izaten zituzten eta soldatetatik deskontua egiten zieten. Lana gehiegizkoa eta oso arriskutsua zen eta beraz hilkortasuna oso handia zen. Hamar orduko lanaldia eta derrigorrezko kantina eta barrakoiak kentzea eskatu zuten. Greba bortitza izan zen, eta gobernu liberalak gerra egoera aldarrikatu zuen. Horrelaxe jarraitu zuten eta Espainia osoan zortzi orduko lanaldia ezarri zen arte. Euskal Herriko gainerako eskualdeetan sozialismoak ez zuen indar handirik izan eta hiriburuetan eta industria herri batzuetan baino ez zen sustraitu. Perezaguaren garaian erradikalismo eta gatazka handia egon zen meatzeetan. Beste euskal sozialista garrantzi batzuen artean Tomás Meabe astekariko zuzendaria aipatu behar da.

Testuaren Garrantzia

Meatzarien aldarrikapenak industrializazioak eragindako langileen borrokaren adierazle bat dira. Meatzari askoren lan baldintza miserableak eta ia esklabutza egoeran bizitzea kontraesanean erortzen ziren gobernuan zeuden liberalek zituzten teoria ekonomikoekin, eta gure testua inguratzen duen egoera horixe zen eta horri egin nahi izan zioten aurre. Poliki lorpenak eskuratu zituztela eta XX. mendeko lehen hamarkadetan zehar euren baldintzak dezente hobetu zirela.

GAIAK: Espainiako eta Euskal Herriko Historia Garaikidea

II. Errepublika (1931-1936)

1. Sarrera

II. Errepublika apirilaren 14an hasi zen, baina hainbat aurrekarik bere etorrera iragarri zuten: Donostiako Hitzarmena (1930), Primo de Riveraren diktaduraren porrota, monarkiaren gainbehera eta 1931ko apirilaren 12ko hauteskundeak.

2. Behin-behineko Gobernua (1931)

a) Gobernua

Alcalá Zamora buru eta Koalizio errepublikar eta sozialistako kideak ordezkari.

b) Neurri Erreformistak

• Erreforma militarra: Armada aginpide zibilaren menpe, ofizialen kopurua murriztu eta Erasoko Guardia sortu zen gatazkei aurre egiteko eta ordena publikoa ezartzeko.
• Nekazaritzaren erreforma: 1932an Nekazaritzaren Erreformarako Oinarrizko Legea atera zuten, 1934an baliogabetzea lortu zuten.
• Hezkuntza erreforma: 1931ko Konstituzioak Derrigorrezko Lehen Hezkuntza doanekoa eta mistoa deklaratu zuen eta analfabetismoari aurre egiteko ikastetxeak eraiki zituzten. Bigarren Hezkuntza hobetu eta unibertsitatean ikerketak ere sustatu zituzten.
• Erlijioaren auzia: Ezkontza zibila eta dibortzioa onartu ziren eta erlijioaren nahitaezko irakaskuntza bertan behera utzi.
• Kataluniako autonomiaren auzia: Kataluniako Ezker Errepublikarrak (ERC) apirileko hauteskundeak irabazi zituen eta Maciak Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen. Baina beranduago Marciak Katalunia Espainiako Errepublikan sartzea erabaki zuen Estatutua ematen bazioten. Beraz, Nuriako Estatutua 1932an Zamorak onartu zuen. Hala ere, 1934an indargabetu egiten da.

c) 1931ko Konstituzioa

• Errepublikak konstituzio bat izatea zuen helburu eta Errepublikanoen eta sozialisten koalizioak erabateko gehiengoa lortu zuen. Hauek, Espainiako lehen konstituzio errepublikarra egin eta onartu zuten.
• Konstituzioak Errepublika demokratiko eta laikoa ezartzen zuen, baita eskubide eta askatasun asko aitortu ere.
• Eztabaida handiak izan ziren gai gatazkatsuenen inguruan: emakumeen botoa, Estatuaren lurralde-antolaketa eta erlijioa.

3. Biurteko Erreformista (1931-1933)

• Gobernua: Alcalá Zamora Errepublikako presidente eta Azaña gobernuburua.
• Erreformen ezarpena: 1932ko iraileko Nekazaritza Erreformarako Legea ezarri zen, baina Legearen helburuak ez ziren bete eta liskar gogorrak sortu ziren. Estatuak Elizari egiten zizkion ekarpenak eten eta erlijio-ikastetxeak itxi zituen. Bestalde, Nuriako Estatutua Gorteetan onartu zen 1932ko irailean. Euskal Herrikoa 1936ko urrira arte ez zen onartu. Gainera, erreforma militarraren aurkako Sanjurjada gertatu zen. Hezkuntzan, doako hezkuntza laikoa ezarri zen eta ikastetxe asko eraiki. Lan-erreformak ere egiten ziren langileen baldintzak hobetzeko asmoarekin.
• Eskuineko berrantolaketa eta biurteko erreformistaren amaiera: CEDA sortu zen 1933ko otsailean. Egoera ekonomikoa kaskarra zen eta Azañak dimisioa aurkeztu zuen. Alcalá Zamorak Gorteak desegin zituen eta hauteskundetara deitu zuen 1933ko azarorako. Emakumeek lehenengo aldiz botoa eman zuten.

4. Eskuindarren Biurtekoa (1933-1935)

• Hauteskundeak: CEDA (Gil Robles) eta Alderdi Erradikala (Lerroux) garaileak.
• Erreformaren kontrako politika: Espetxeratutako militarrei eta monarkikoei amnistia ezarri zieten. Gainera, nekazaritzako erreformak deuseztatu egin ziren eta Nuriako Estatutua bertan behera utzi zuten, baita Euskal Estatutua gelditu ere 1934ko Iraultzagatik. Erlijioan aurreko gobernuaren aldaketak geldiarazi ziren.
• Indar politikoen berrantolaketa:
  • Eskuinekoak: JONS eta Falangea elkartu egin ziren.
  • Errepublikar Alderdi Erradikalaren zatiketa: Alderdi Sozialista Erradikala sortu zen. Beranduago, Azañaren Ekimen Errepublikarrarekin bat egin zuen Ezker Errepublikazalea sortuz (1934).
• Politika eskuindarraren erradikalizatzea:
  • Katalunian: Kataluniako Parlamentuaren laborarien kontratuen legeari betoa jarri zioten eta katalanek autonomiaren kontrako erasotzat hartu zuten.
  • Euskal Herrian: Kontzertu Ekonomikoa kentzearen zurrumurrua zabaldu zen. Kontzertua defendatzeko hiru probintzietako Batzordeak sortu ziren. Euskal nazionalistak gobernuaren kontra jarri ziren.
• Tentsioa: Eskuina eta ezkerraren artean.
• 1934ko Urriko Iraultza: CEDAko hiru ministro sartu ziren gobernuan eta UGTk greba antolatu zuen CEDAk Errepublika suntsituko zuela esanez.
  • Asturiasen: Partaideek, batez ere meatzariek, armak hartu zituzten eta gizarte-iraultza egiten saiatu ziren. Errepresio gogorra izan zuten Franco armadaren buruak zuzenduta.
  • Katalunian: Errepublika aldarrikatu zen (egun bat iraun zuen) eta Madrilgo gobernuak Estatutua eta Generalitat-a indargabetu zituen. Errepresio gogorra izan zuten.
  • Euskal Herrian: UGT eta sozialistak grebaren alde zeuden. Gil Roblesek altxamendua zapaldu zuen.
• Gobernuaren ezegonkortasuna: CEDAko ministro gehiago gobernuan sartu ziren. Estraperloaren ondorioz, Lerroux-ek dimititu egin zuen.
• Hauteskunde Orokorrak: Alcalá Zamorak Manuel Portella Valladares gobernuburu izendatu zuen, baina Gorteak desegin eta 1936ko otsailaren 16rako hauteskundeetara deitu zuten.

5. Fronte Popularra (1936)

• Fronte Popularra sortu zen alderdi errepublikar ezkertiarra eta koalizio handi bat elkartu zirenean, eta hauteskundeak irabazi zituen. Gobernuan errepublikarrak bakarrik zeuden.
• Prozesu erreformista berriz martxan jarri zen.
• Errepublikaren krisia: Gorteek kargutik kendu zuten Alcalá Zamora eta Azañak hartu zuen haren lekua. Santiago Casares Quiroga izan zen gobernuko presidentea.
• Iraultza giroa: Kalean, eskuin eta ezker muturreko taldeak borroka politikoan zebiltzan.

6. Errepublikaren Aurkako Altxamendua

Eskuindarren eta armadaren konspirazioak aurrera egin zuen eta 1936ko uztailaren 17an Marokon eta 18an Iberiar Penintsulan matxinada militarra egin zen.

Frankismoa (1939-1975)

1. Diktaduraren Ezaugarriak eta Sarrera

1939ko apirilaren 1erako Espainiako Gerra Zibila bukatutzat jo zen. Gerra honen ondorio garrantzitsuena, honen ondoren hasitako Francisco Franco-ren diktadura da. Frankismoaren ideologiak hurrengo hauek dira: Faxismoa, Antikomunismoa, Katolizismoa eta Nazionalismo espainiarra. Errepublikaren aurkako indarrak kontrolatu eta gobernatzeko erabili zituen. Horregatik, diktadura pertsonala izan zen, non eskubideak eta askatasunak alde batera geratu ziren.

Franco armadaren, Elizaren, Falangearen eta karlisten laguntza eduki zuen. Gainera, burgesiak, lur-jabeek eta negoziotako gizonek diktadura bultzatu zuten, erdi klaseko katolikoekin eta gizarte ruralarekin batera. Erregimen honek partidu bakar bat eduki zuen.

Estatu berria konstituziorik gabe sortu zen, partidu politikorik gabe, eta askatasun zibilik gabe. Berdintasun demokratiko honen falta Oinarrizko Legeekin bete zen. Lege hauek erregimenaren beharrei egokitzen ziren. Horietako adibide batzuk:

• Lanaren Forua (1938)
• Gorteak Eratzeko Legea (1942)
• Erreferendum Legea (1945)

2. Gerraostea eta Errepresioa

Gerra bere amaierako fasean zegoenean, Errepublikaren aldekoak erbestera joaten hasi ziren (500.000 pertsona inguru), garaileen errepresaliak ekiditeko. Baina gelditzea erabaki zutenek erregimenaren errepresioa jasan behar izan zuten. Francok Erantzukizun Politikoen Legea (1939) eta Estatuaren Segurtasun Legea (1941) barneko politika bat burutu zuen: 400.000 epaiketa militar egon ziren, 75.000 heriotzarekin zigortu zituzten, 25.000 exekutatu zituzten eta 300.000 kartzelatu egon ziren, delitu politikoak direla eta.

Gauzak okertzeko, Gerra Zibila amaitu eta bi hilabetetara, II. Mundu Gerra hasi zen. Francok gerra honen hasiera ospatu zuen, eta bertan parte hartzea erabaki zuen. Bere interesa Hitler eta Mussolinirekin, Hendaian eta Bordigheran egindako elkarrizketetan ikusi zen. Bilera hauek porrot egin zuten, Francok gerran armen, jakien, lehengaien eta kolonia-lurraldeen truke bakarrik parte hartuko zuelako, eta hauek Hitler eta Mussolinirentzat beharrezkoak ziren.

Gerran Francok eman zuen laguntza benetan sinbolikoa zen. Francok Dibisio Urdina bidali zuen Hitler laguntzeko. Gauza guzti hauekin, erregimenak laguntza eman zien Ardatzeko indarrei, materialak ematen, bai armak, eta bai soldaduak. Gutxinaka, Francok aliatuen inguruan zuen jarrera aldatzen joan zen, eta aliatuen alde jartzen da.

3. Nazioarteko Harremanak eta Erregimenaren Aldaketak

1945etik aurrera, egoera guztiz aldatu zen Francorentzat, aliatuek irabazi zutelako. 1946ko NBEko batzarra egin zen, eta Espainia Nazio Batuen Erakundean ez zuten onartu. Honen ondoren NBEak enbaxadore guztiei Madriletik ateratzeko gomendatu zien. Isolamendu hau, erregimenaren ideologia faxistarekin batzean, politika frankistaren ekonomia autarkikoa bat bilakatzera bultzatu zuen. Modelo ekonomiko hau ez zen batere onuragarria Espainiaren ekonomiarentzat.

Autarkiaren ondorioa errazionamendua egon zen, hau da, gobernuak aukeratu eta mugatzen zuen herritar bakoitzari egokitzen zitzaiona, arlo guztietan. Industriaren Unibertsitate Nazionalak egoeraren hobekuntza ikusten zuen, baina ez zen horrela izan. Joera faxista eta anti-liberalaren politikek porrot egin zuten, eta honek hazkuntza eten zuen, paralisi ekonomikoa ekarriz. Nahiz eta erregimenaren erretorika egon, nekazaritzak oso laguntza gutxi eduki zituen, horregatik, jakien falta izugarria zegoen, eta ondorioz Espainia pobrezia egoera larrian murgildu zen.

Ardatzaren indarren porrotaren ondoren, Gerra Hotzaren testuinguruan, Estatu Batuek Franco aliatu ona izango zela ikusi zuten. 1953an Madrilen itun bat sinatu zen, bertan, Estatu Batuek Espainiari laguntza ekonomikoa eta erregimenari ezagutze politikoa emango zion, eta horren truke Espainiak Rota, Morón, Zaragoza eta Torrejón-eko base militarrak utziko zizkion Estatu Batuari. Tratu hispano-norteamerikarrek ONU presionatzea lortu zuten, Espainia Nazio Batuen Erakundean onartzeko, eta 1955ean onartu zuten.

Egoera berri honek ahalbidetu zuen 1953an Vatikanoarekin Konkordatua, eta honi esker erregimena onartuagoa izan zen. Gainera, Elizaren hierarkia onartu zuten, pribilegio ekonomiko eta juridikoen truke. Irekidura progresibo honek Falangearen influentzia politikoaren amaiera ekarri zuen, Espainiak Europaren aurrean egoera demokratiko bat erakutsi behar zuelako.

4. Diktaduraren Egonkortze Garaia

Diktaduraren lehen etapa honetan, erregimenaren oposizioaren zati handi bat exiliaturik egon zen, Errepublikaren gobernuarekin eta Euskal Herriko gobernuarekin batera. Hauek Francoren Gobernua saboteatzen saiatu ziren. Orokorrean nazioarteak lagunduko zituenaren esperantza izan zuten hasiera batean, ondoren poliki-poliki erregimenak izan zuen onarpenak esperantza hauek zapuztu zituen arte.

Irekidura nazioartekoak erregimenaren jarraitasuna aseguratu zuen, noski kondizio hobeagoetan eta egonkortasun politiko handiagoarekin, eta diktaduraren bigarren etapan gertatuko ziren aurrerapenak hasi ziren. Fase hau Francoren heriotzarekin bukatzen da, 1975. urtean.

Diktadura Frankista Euskal Herrian

1. Ezaugarri Nagusiak

1939-1975 bitartean Frankismoa ezarri zen, eta Euskal Herrian ez zen homogeneoa izan: erregimenaren aurkako oposizioa anitza zen eta lurralde bakoitzak egoera desberdin bat zuen: Nafarroa eta Araba alde batetik eta Gipuzkoa eta Bizkaia bestetik.

2. Gerraostea

Gizartea oso banaturik zegoen: erregimenaren aldekoak eta erregimenaren aurkakoak. Azken hauek ideia zapalketa pairatu zuten. Gainera, nazionalismo guztiek ere zapalkuntza jasan zuten. Politikan, Errepublikako erakundeak desegin ziren, eta 1936ko Autonomia Estatutua eta kontzertu ekonomikoak deuseztatu ziren. Hori dela eta, Eusko Jaurlaritza erbesteratu zen, Agirre buru zuela. 1945ean Baionako Ituna sinatu zen oposizioko indar politiko eta sindikal guztien batasuna berreskuratuz. Oposizioak une baikorrean zen: herrialde aliatuen eta NBEn laguntza espero zuten Francoren erregimenarekin amaitzeko. Itun horretan Errepublikaren, Estatutuaren eta Eusko Jaurlaritzaren alde azaltzen ziren. Ekonomiaren egoera oso txarra zen: gerrak ekarritako ondorioengatik eta estatuak inposatutako autarkiarengatik.

3. Erregimenaren Egonkortzea

Gerra Hotzarekin batera, Erregimenak harremanak egin zituen mundu mailan, itxaropen guztiak zapuztuz. Hala ere, oposizioak batasuna berreskuratuta ekintza garrantzitsuak burutu zituen: 1947ko erreferendum frankistan Ondorengotza Legearen bozketan abstentzioaren aldeko kanpaina; eta 1947 eta 1951ko greba orokorrak deitu ziren eta zapalkuntza izugarria jasan zuten.

4. Beste Oposizio Baten Sorrera

50. hamarkadan, oposizio talde berriak sortu ziren: EAJren jarrera oso apala zela pentsatuz, unibertsitarrek EKIN osatu zuten. Ondoren, ETA sortu zuten: ideia marxistak eta militarizazioa bateratzen zituzten. 1968tik aurrera, erregimenaren aurkako borroka armatua hasi zuten.

5. Euskal Ekonomia

Hasiera batean, Frankismoak ezarritako babes neurriek mesede egin zion industria guneari, hala ere, garapena mugatua zen, sistema autarkikoak erregai eskasia eragiten baitzuen. 60. hamarkadan ekonomiaren gorakada gertatu zen Egonkortze eta Garapen planei esker. Baina, 70. hamarkadan, petrolioaren krisiaren ondorioz, ekonomian beherakada eragin zuen. Euskal ekonomiaren puntu ahulak: atzerriko merkatuaren menpekotasuna, energia kontsumo handia...

6. Diktaduraren Amaiera

60. hamarkadan, garapen ekonomikoaren ondorioz, desberdintasun sozialak agerian utzi zituen. Horrek tirabirak eragin zituen, eta aldi berean grebak egitea, 1967koa izan zen luzeena. Greba horien atzean gizartearen eskaerak eta aldarrikapen politikoak zeuden. Erregimenaren erantzuna zapalkuntza gogorra izan zen. Horrek eraginda, oposizio mugimenduak indartu ziren:

• Euskal Eliza: Rol militantea eta jarrera nazionalista erakutsi zuen. Sermoiei esker, erregimenaren aurkako kritika areagotu zuen.
• Langile mugimendua: Alor politikoan, erregimenaren sindikatu ofizialean infiltratu ziren. Ekonomian, kooperatiba sistemak lortzen saiatu ziren. Comisiones Obrerako sindikatuaren lana beste sindikatu nazionalistekin bateratu zen.
• Oposizio politikoak: Batzeko jarrera eskuratu zuen: PCE, PSE eta EAJ batu egin ziren gizartearengana hurbiltzeko.
• ETA: Barne zatiketak jasan zituen: alde batetik joera moderatukoak eta bestetik militarra. Burgoseko prozesua: ETAko zenbait kide epaitu zituzten heriotza zigorra sententziatuz. Baina, protesta orokorrei esker barkatu egin zieten. ETAren gertakari esanguratsuena Carrero Blanco, Francoren ondorengo izango zenaren aurkako atentatua izan zen.

7. Kultura

Frankismoak berezko kultura eta sinboloak sortu nahi zituen. Lehen urteetan, euskal kulturaren ezaugarri kultural eta sinboliko guztiak ezeztatu zituzten: euskara, folklorea, ohiturak... Hala ere, 50. hamarkadan, euskal kultura suspertu egin zen, eta beste kultura eredu bat sortu zen: euskal tradizioa eta Europako abangoardiako korronte eta mugimenduak bateratzea zuten helburu. 60. hamarkadan eman zen kulturaren benetako gorakada, eta gizarte, politika eta aldarrikapena izan zituen oinarri:

• Artea
• Musika
• Literatura
• Ikerketa

Espainiako Trantsizioa (1975-1982)

1. Sarrera

1975ean, Francoren heriotzaren ondoren, bere erregimenaren gainbehera iritsi zen eta demokraziarako bidea modu baketsuan gauzatu zen, nahiz eta oztopo ugari gainditu behar izan. Demokraziaren txertatze eta egonkortze hori pixkanakako prozesu bat izan zen.

2. Erregimenaren Amaiera

1975ean Joan Karlos I.a Espainiako errege koroatu zuten. Sistema demokratikoa ezarri arte, Carlos Arias Navarro, Adolfo Suárez eta Calvo Sotelo izan ziren Espainiako gobernuburu.

a) Carlos Arias Navarroren Gobernua

Francoren erregimenaren oinordekoa zen Juan Karlos I.ak Francoren azken gobernuko presidentea izandako Arias Navarro izendatu zuen lehen gobernuaren presidente. Baina Navarrok ez zeukan gidaritzarako indar handirik eta ezin zien aurre egin garaiko arazoei: erreforma eskaerak, langileen etengabeko mobilizazio eta grebak, ETAren eta GRAPOren terrorismoaren areagotzea, oposizioaren indartzea... Gobernu-presidentearen eta Erregearen arteko harremanak okertzen joan ziren eta Arias Navarrok dimititu zuen 1976ko uztailaren hasieran krisi ekonomikoaren testuingurua baliatuz.

b) Adolfo Suárezen Lehen Gobernua

Bi egun geroago, Erregeak Adolfo Suárez izendatu zuen presidente. Suárezek bi helburu zituen: erreformarako lege bat eta hauteskundetarako deialdia. Bere lehen erabaki politikoek azkartu egin zuten prozesu demokratikoa: amnistia agindu zuen preso politikoentzat eta oposizioko kide guztiekin elkarrizketak lortu zituen. Suárezen gobernuaren proiekturik handiena Erreforma Politikorako Legea izan zen. Erregimena deuseztatu eta egitura politiko berria sortu zuen erregimenaren legeak erabiliz: Diktadura garaiko Oinarrizko Legeak. Legearen eztabaidak tentsio handia sortu zuen berrikuntza sakonak proposatzen baitzituen: herri-subiranotasunaren berreskuratzea, Gorteetako kideak sufragio unibertsalez aukeratzea, konstituzio bat prestatzea... Gorte frankistek legea onartu zuten aurrena eta ondoren, erreferendumez onartu zen 1976an. Erreformarako Legea onartu ondoren, otsailean, alderdi gehientsuenak legeztatu ziren.

3. Oposizioa eta Adostasuna

a) Oposizio Politikoa

Trantsizioaren lehenengo uneetako oposizioaren manifestazio eta grebak gogorrak izan ziren erreformak gauzatzeko moteltasuna eta polizia indarren errepresioa tarteko zirela. Frankismoan zeharo zatituta egon zen oposizio politikoa elkartu egin zen Franco hil zenean.

b) Moncloako Itunak

Moncloako Ituna, 1977ko bukaeran, indar politikoek eta sozialek garaiko arazo nagusiei irtenbidea bilatzeko ahalegina izan zen. Gobernuak, sindikatuek eta alderdi politikoek sinatu zituzten bi helburu nagusirekin:

• Ekonomia aldatzea.
• Alderdi juridikoa eta politikoa hitzartzea.

4. Hauteskundeak, Konstituzioa eta Lurralde Antolaketa

a) Lehen Hauteskunde Demokratikoak

1979ko hauteskundeetan %22a abstenitu zen eta garailea Suárezek sortutako UCD izan zen eta bigarren alderdi bozkatuena PSOE. Erregeak Suárez berretsi zuen presidente eta honek bere alderdiaren babesarekin gobernatu zuen bere bigarren gobernaldian.

b) Konstituzioa

Gobernua osatu ondoren eta Moncloako Itunak sinatu ondoren, Konstituzioaren aurreproiektua UCDko hiru kidek eta gehien bozkatuetako alderdi bakoitzetik batek idatzi zuten. EAJk ez zuen parte hartu eta horrek arazoak sortu zituen aurrerago. Testua herritarrek onartu zuten 1978ko abenduaren 6ko erreferendumean. Konstituzio berriaren oinarriak monarkia, erregimen parlamentarioa eta estatu deszentralizatuaren kontzeptuak ziren.

c) Lurralde Antolaketa

Euskaldunen eta katalanen aldarrikapenak oso garrantzitsuak izan ziren lurralde antolaketa berria egiteko. Konstituzioarekin, nazionalistei autogobernurako zuten eskubidea onartzen zitzaien eta lehen bi Autonomia Estatutuak idatzi eta onartu ziren: euskalduna eta katalana.

5. UCDren Gobernuak eta PSOEren Lehenengoa

a) Suárezen Bigarren Gobernua

Suárez presidenteak geroz eta arazo larriagoak zituen: ekonomia krisiaren gaizkitzea, tirabirak, terrorismoaren gorakada, oposizioaren estrategia politikoa... Horrez gain, UCD alderdian barne arazoak handituz joan ziren eta 1981ean Suárezek dimititu egin zuen.

b) Estatu Kolpea eta Calvo Soteloren Gobernua

UCD alderdiak Leopoldo Calvo Sotelo presidenteordea aukeratu zuen Suárezen ordez. Baina arazoei aurre egin ezinik hauteskunde aurreratuak deitu ziren 1982ko urrirako. Bere legegintzaldian Dibortzioen Legea edo Espainia NATOn sartzea bezalako erabaki polemikoak hartu ziren.

c) Felipe Gonzálezen Lehen Gobernua

1982ko urriko hauteskundeek Espainiako mapa politikoa aldatu zuten Trantsizioaren amaiera gerturatuz. Felipe Gonzálezen PSOE hauteskundeetako garailea izan zen gehiengo absolutua lortuz.

6. Trantsizioa Euskal Herrian

a) Autonomia Aurreko Prozesua

Tirabirak eta liskarrak etengabeak izan ziren euskal politikaren alorrean Trantsizioan. 1976an eta 1977an grebak, manifestazioak, ETAren atentatuak eta indarkeria albiste izan ziren. 1977ko ekaineko hauteskundeetan euskal nazionalismoaren indarra agerian geratu zen. 1978ko urtarrilean Euskal Batzorde Nagusia osatu zen, Euskadiko Estatutua izango zena. Une horretatik aurrera, negoziazio tarte bat ireki zen UCD eta PNVren artean. Muga geografikoen ezartzea gai gatazkatsua izan zen, baina Nafarroak ez sartzea erabaki zuen.

b) Gernikako Estatutua

1979ko urrian erreferendumean onartu zen. Bozkatu zutenen %90ak baiezkoa eman zuen. Hautatutako sistema parlamentarioa izan zen eta horretarako Eusko Legebiltzarra sortu zuten 75 diputatuz osatuta. Autonomia Estatutuaren berezitasunaren oinarria foruak eta eskubide historikoak aitortzea zen.