Espainiako Errestaurazioa eta Euskal Industrializazioa

Borboien itzulera Alfonso XIII.arekin eta Cánovasek asmatutako sistema politiko bipartidistarekin Espainian etapa berri bat hasi zen: Errestaurazioa. Errestaurazioak egonkortasun politikoa eman zion Espainiari 1876ko konstituzioarekin. Horren ondorioz, Espainian eta Euskal Herrian industrializazioa hasi zen, faktore politiko, ekonomiko eta sozialak uztartuz.

1. Industrializazioaren prozesua Euskal Herrian

Industrializazioa berandu heldu zen Espainiara, Europako beste herrialdeekin alderatuta. Euskal Herrian, XIX. mendearen amaieran garatu zen, batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan. Oinarrizko faktoreak hauek izan ziren:

• Industria tradizionala: Untziolak eta burdinolak.
• Kokapen estrategikoa: Kostaldea, merkataritzarako aukera bikaina.
• Lehengaiak: Ezkerraldeko hematite burdina.
• Aduanak: Estatu liberalean integratzea.
• Burgesia: Inbertsioak egin zituen klase sozial indartsua.

1.1. Bizkaiko industria eredua

Bizkaian, meategien ustiapena eta burdinaren esportazioa (Ingalaterrara) izan ziren motorrak. Lortutako kapitala metalurgian eta kimikan inbertitu zen. Bessemer bihurgailuaren aurkikuntzak eta Bilboko itsasadarrak prozesua bizkortu zuten.

1.2. Gipuzkoako industria eredua

Gipuzkoan industria txikiagoak eta sakabanatuagoak izan ziren (papergintza, ehungintza, metalgintza). Atzerriko kapitalak gutxiago izan ziren, eta tokiko merkatari eta lurjabeen inbertsioak nagusitu ziren.

2. Gizarte aldaketak eta langile mugimendua

Industrializazioak nekazaritza-gizartea gizarte industrial bihurtu zuen. Bi talde nagusitu ziren: burgesia (jabeak) eta proletariotza (langileak). Langileen bizi-baldintzak oso gogorrak ziren (barrakoiak, higiene falta, lan arriskutsua), eta horrek sindikatuen sorrera ekarri zuen, hala nola PSOE eta UGT, Facundo Perezaguaren gidaritzapean.

3. Kontzertu Ekonomikoa

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoak zerga-gaitasuna izatea eta diru-publikoen kudeaketa arautzea da Kontzertu Ekonomikoaren funtsa. XIX. mendearen amaieran Cánovasek euskal burgesiarekin negoziatu zuen, foruen abolizioaren ondoren.

4. Errestaurazioaren sistema politikoa

Cánovas del Castillok bipartidismoa ezarri zuen: Alderdi Kontserbadorea eta Alderdi Liberala txandakatzen ziren. Sistema honen oinarriak kazikismoa eta hauteskunde-iruzurra (pucherazo) izan ziren. 1898ko krisiak (kolonien galera) erregimenaren ahultasuna agerian utzi zuen, Erregenerazionismoa eta 98ko Belaunaldia sortuz.

5. Euskal nazionalismoaren sorrera

XIX. mendearen amaieran, industrializazioak eta foruen abolizioak euskal nortasuna kolokan jarri zuten. Sabino Aranak Euzkadi Buru Batzarra (EAJ-PNV) sortu zuen, "Jaungoikoa eta Lege Zarra" lelopean, euskal kultura, arraza eta tradizioak defendatzeko asmoz.