Zergatik hasi zen Lehen Karlistaldia?

Fernando VII.a hil zenean, Karlos Borboikoak Espainiako errege izendatu zuen bere burua, Isabel II.aren oinordetza baztertuz. Liberalek Isabelen alde egin zuten eta karlistek absolutismoaren, foruen eta Antzinako Erregimenaren alde, eta horrela hasi zen gatazka.

Zer izan zen Santzio Pragmatikoa?

1830ean Fernando VII.ak aldarrikatutako neurria izan zen, lege salikoa indargabetzeko. Horren bidez, emakumeek erregina izan zezaten ahalbidetu zen, eta haren alaba Isabel izan zitekeen tronuaren oinordekoa.

Zer izan zen hirurteko liberala?

1820an Riego koronelak zuzendutako pronuntziamendu liberalak 1812ko Konstituzioa berrezarri zuen eta erregea konstituzioa zintzera behartu zuen. Absolutistek estatu-kolpeak saiatu zituzten, eta 1823an Aliantza Santuaren armadak liberalismoa amaitu zuen.

Espainia eta Euskal Herria XIX. mendean: Karlos IV.aren krisitik Isabel II.aren erreinaldira

Resumen

Dokumentuak XIX. mendeko Espainiako historia laburbiltzen du, Karlos IV.aren erreinaldiko krisitik Isabel II.aren garaiko estatu liberalaren sorrerara arte. Frantziaren aurkako Independentzia Gerra, Fernando VII.aren absolutismoa eta hirurteko liberala, dinastia-arazoa eta Lehen Karlistaldia aztertzen ditu. Azkenik, Isabel II.aren erreinaldiko moderatuen hamarkada eta estatuaren antolaketa zentralista azaltzen ditu.

Puntos clave

1808ko maiatzaren 2ko Madrilgo altxamenduak Independentzia Gerra eragin zuen, eta frantsestuak eta fernandotarrak borrokatu ziren.
Fernando VII.a 1814an itzuli zen eta 1812ko Konstituzioa indargabetu zuen, errege absolutu gisa gobernatuz.
1820-1823 hirurteko liberalean 1812ko Konstituzioa berrezarri zen, 1823an Aliantza Santuaren armadak absolutismoa berrezarri zuen arte.
1830eko Santzio Pragmatikoak lege salikoa indargabetu zuen, Isabel alabaren erreinaldia ahalbidetuz.
Fernando VII.aren hilketaren ondoren (1833) Lehen Karlistaldia hasi zen, liberalen eta karlisten artean.
1845eko konstituzioak subiranotasuna monarkaren eta gorteen artean banatu zuen, eta Hamarkada Moderatuan estatua zentralistan antolatu zen.

Ponte a prueba

Espainia eta euskal lurraldea XIX. mendean

Karlos IV.aren erreinaldiko krisia

XIX. mendearen hasieran, Karlos IV.aren monarkiak ospe txarra zuen, hein batean gobernua Manuel Godoyren esku utzi zuelako. Frantziako Iraultza hasi eta Luis XVI.a hil zutenean, Espainiak, Europako beste monarkia batzuekin batera, gerra deklaratu zion Frantziari.

Frantziaren aurkako gerra

Errege-familiaren bahiketak herri-altxamendu bat eragin zuen Madrilen 1808ko maiatzaren 2an, eta gero beste toki batzuetan. Horrela, Independentzia Gerra hasi zen. Gerra horretan, frantsestuak (Josef I.a erregetzat aitortu zutenak) eta fernandotarrak (Fernando VII.arekiko leialak) borrokatu ziren.

Hiru fase egon ziren:

1808aren amaierara arte: Madrilgo altxamenduaren ondoren, frantsesek Zaragoza eta Girona setiatu zituzten.
1808aren amaieratik 1812ra: Napoleonen tropek ia Iberiar penintsula osoa okupatu zuten.

Fernando VII.aren erreinaldia (1814-1833)

Seiurteko Absolutista (1814-1820)

1814ko martxoan, Fernando VII.a Espainiara itzuli zen. Iristean, diputatu absolutisten talde batek Persiarren Manifestua eman zion, eta erregeari subiranotasun osoa berreskuratzeko proposatu zion. Handik gutxira, monarkak 1812ko Konstituzioa abolitzeko agindu zuen, bai eta Cádizko Gorteetatik ateratako lege oro abolitzeko ere, eta errege absolutu gisa hasi zen gobernatzen. Liberalak jazarriak eta espetxeratuak izan ziren, eta haietako asko erbesteratu egin ziren.

Hirurteko Liberala (1820-1823)

1820an, Riego koronelak zuzendutako pronuntziamendu liberal batek arrakasta izan zuen, eta 1812ko Konstituzioa aldarrikatu zuten. Konstituzioaren zina egitera, espetxeratutako liberalak askatzera eta gorteak eratzeko deia egitera behartu zuten erregea. Gainera, Cádizko Gorteetan onartutako erreformak berrezarri ziren.

Gobernu liberalaren garaian, absolutistak zenbait aldiz saiatu ziren estatu-kolpeak egiten, erregearen eta Europako herrialde batzuen laguntzarekin. 1823an, Aliantza Santuak San Luisen Ehun Mila Semeak bidali zituen Espainiara, eta armada horrek Fernando VII.a ezarri zuen berriro errege absolutu gisa.

Absolutismoaren amaiera (1823-1833)

Fernando VII.a monarka absolutu gisa berrezarri zen garaian, barne-krisi larri bat egon zen. Ogasunak ez zuen funtsik, eta Amerikako kolonia gehienak galtzeak larriagotu egin zuen krisia. Gainera, liberalek zenbait pronuntziamendu egin zituzten.

Horrez gain, arazo dinastiko bat sortu zen. Lege salikoa indarrean zegoen Espainian: emakumeak erregina izatea debekatzen zuen legea. Fernando VII.ak ez zuenez semerik, 1830ean Santzio Pragmatikoa aldarrikatu zuen, lege salikoa indargabetzeko. Hartara, haren alaba Isabel, 1830ean jaioa, erregina izan zitekeen. Absolutista askok ez zuten onartu, eta Fernando VII.aren anaiari eman zioten babesa: Karlos Borboikoari.

1833an Fernando VII.a hil zenean, haren alarguna, Maria Kristina erregina, gobernuaren kargu egin zen. Une berean, Karlos Borboikoak Espainiako errege izendatu zuen bere burua, eta horrela hasi zen Lehen Karlistaldia.

Gerra ez zen gatazka dinastiko bat soilik izan: bi bandoren arteko borroka ideologiko bat ere izan zen. Batetik, liberalak zeuden, Isabelen aldekoak, eta bestetik, karlistak, absolutismoari, foruei eta Antzinako Erregimenari eustea defendatzen zutenak. XIX. mendearen hasieran, zenbait faktorek Amerikako kolonietan mugimendu independentistak sortzea eragin zuten.

Isabel II.a eta estatu liberalaren sorrera (1833-1868)

Liberalismoaren garaipena (1833-1844)

Isabel II.ak hiru urte besterik ez zuela jaso zuen tronua oinordetzan, eta beraz, erreginaordea bat hasi zen. Lehen erreginaordea Maria Kristina izan zen, Isabel II.aren ama. Gobernuak absolutismoari eutsi nahi izan zion, baina karlistaldia hastean, erreginaordeak liberalen laguntza behar izan zuen. Haien artean moderatuak eta progresistak zeuden.

Hasiera batean, Maria Kristina moderatuekin elkartu zen, baina herri-protesten eta La Granjako Matxinadaren ondorioz, gobernua progresistei eman behar izan zien. Progresistek Antzinako Erregimena amaitzeko neurri batzuk hartu zituzten. 1840an, Maria Kristinak dimititu egin zuen, progresistekin zituen liskarrengatik. Espartero jenerala bihurtu zen erreginaorde, karlisten aurka arrakasta handiak lortu zituen militar progresista bat. Baina Esparterok era autoritarioan gobernatu zuen, eta moderatuak eta progresistak aurka jarri zitzaizkion.

Hamarkada Moderatua (1844-1854)

Isabel II.a bera erregina izan zen lehen urteetan, moderatuei soilik agindu zien gobernua osatzeko. 1845ean, subiranotasuna monarkaren eta gorteen artean banatuko zela zehazten zuen konstituzio bat egin zen.

Estatua modu zentralistan antolatu zen. Kode zibil eta zigor-kode berriek eta zerga-erreformak Espainiako lurralde guztietako legeak eta zergak berdindu zituzten. Gobernuak diputazioen eta gobernadore zibilen bidez kontrolatzen zituen probintziak, eta zuzenean izendatzen zituen hiri nagusietako alkateak.