Erdi Aroko Filosofia eta Aristotelesen Etika: Arrazoia, Fedea eta Bertutea

Arrazoia eta Fedea Erdi Aroan

Kristautasuna Erromatar Inperioko erlijio nagusi bihurtu zenean, teologoek eta filosofoek erronka handia izan zuten greziar filosofiaren ikerketen eta kontzeptuen aurrean. Kristautasuna eta filosofia, bi bide desberdinetatik ezagutza eskuratzera bideratzen ziren: batetik, arrazoia, hau da, filosofiaren tresna logiko eta kontzeptualak; bestetik, fedea, jainkotasunaren errebelazio zuzena onartzen zuena. Horrela, Erdi Aroko filosofiaren gai nagusia arrazoiaren eta fedearen arteko harremana izan zen.

Fedearen eta Arrazoiaren arteko Jarrerak

Filosofiarekiko jarrera desberdinak hiru multzo nagusitan sailka daitezke, bakoitzak fedearen eta arrazoimenaren arteko erlazioa ulertzeko ikuspegi bereizgarria duelarik:

1. Arrazoiaren Arbuioa

   Pentsalari batzuek arrazoia arbuiatzen zuten. Korronte honek erlijio-fedea irrazionala eta absurdoa dela baieztatzen zuen, eta ez zuela arrazoimenaren beharrik salbazioa lortzeko. Tertulianok, adibidez, «absurdoa delako sinesten dut» (Credo quia absurdum) esaten zuen Kristoren berpizkundeari buruz. Tazianok filosofoen arteko etengabeko kontraesanak aipatzen zituen, fedea soilik beharrezkoa zela eta arrazoia ez zela beharrezkoa argudiatuz.

2. Ezagutza Errebelatuaren Arrazionalizazioa

   Beste batzuek ezagutza errebelatua arrazionalizatu nahi zuten. Gnostizismoaren ikuspegitik, fedearen gainetik dagoen ezagutza bat zegoen (gnosis), jainkotasunarekin eta salbazioarekin zerikusia duen ezagutza supra-arrazionala. Korronte honek fedea eta arrazoia uztartzen zituen funtsean, baina arreta handiagoa jartzen zion errebelazioari eta jainkotasunaren ezagutzari.

3. Arrazoiaren eta Fedearen Uztarketa

   Azkenik, arrazoiaren eta fedearen uztarketa defendatzen zutenak zeuden. Ikuspegi hau Agustin Hiponakoak eta Erdi Aroko filosofo musulmanek (adibidez, Avizena eta Averroes) defendatu zuten. Filosofia aristotelikoaren berreskurapenaren ondorioz, ikuspegi honek arrazoia eta fedea bateragarriak zirela proposatzen zuen, biek garrantzi berezia zutelarik. Jainkoaren errebelazioak lehentasuna zuen, baina arrazoimenak funtsezko rola jokatzen zuen mundua eta jainkotasuna ulertzen laguntzeko.

Tomas Akinokoaren Sintesia

Erdi Aroko filosofiaren bidean, Tomas Akinokoa izan zen arrazoiaren eta fedearen arteko sintesiaren defendatzaile nagusia. Haren ikuspegian, fedeak eta arrazoimenak eremu desberdinak dituzte, baina bateragarriak dira. Fedea Jainkoaren eta salbazioaren goreneko egiak ulertzen saiatzen da; arrazoiak, berriz, munduaren ezagutzan laguntzen du, metafisika eta gainerako kontzeptuak aztertuz.

Laburbilduz, Erdi Aroa ez zen soilik teologiaren eta filosofiaren garaia izan, baizik eta bien arteko elkarrekintzan oinarritutako pentsamendua nagusitu zen. Mila urte baino gehiago iraun zuen garai hau Errenazimenduaren eta Aro Modernoaren etorrerarekin amaitu zen, jakintzan eta gizartearen ikuspegietan eragin handia izanik.

Aristotelesen Etika

Etikaren Oinarri Teleologikoa: Eudaimonia

Aristotelesen etika naturaren ikuspegitik abiatzen da eta bere kontzepzio teleologikoan oinarritzen da. Teleologiaren arabera, izaki orok berezko helburua (telos) du, eta helburu horrek bere izaera definitzen du. Aristotelesen etikan, gizakiaren helburua eudaimonia lortzea da, hau da, zoriontasuna edo bizitza ona. Eudaimonia, Aristotelesentzat, ez da unean uneko plazer edo emozio bat, baizik eta bizitza osoko zoriontasun iraunkor eta sakona, norberaren ekintzen bidez lortzen dena.

Aristotelesek uste zuen gure ekintza guztiak helburu hori lortzeko bitartekoak direla; horregatik, bizitza ona lortzea da gizakiaren xede nagusia. Horretarako, erabaki onak hartzeko ohiturak (bertuteak) garatzea ezinbestekoa da. Aristotelesek, beraz, eudaimonia eta bizitza ona ohitura onen (bertuteen) bidez lortzen direla argudiatzen zuen. Horregatik, giza ekintzen helburua ez da soilik zoriontasuna bera, baizik eta hura lortzen laguntzen duten bertuteak lantzea.

Bertute Motak: Dianoetikoak eta Etikoak

Aristotelesek bi bertute mota bereizten zituen: dianoetikoak (intelektualak) eta etikoak (moralak).

Bertute Dianoetikoak (Intelektualak)

Bertute dianoetikoek arimaren zati arrazionalaren funtzionamendu bikaina bermatzen dute. Arimaren zati hau arrazoimena da, eta giza jokabidearen gidari izan behar du. Bertute dianoetikoak hezkuntzaren eta ikaskuntzaren bidez garatzen dira. Garrantzitsuenak bi dira:

• Jakinduria (Sophia)

  Aristotelesek naturaren printzipio eta kausen ezagutzan oinarritutako bertute gisa definitzen du. Jakinduria, beraz, giza bizitzaren eta unibertsoaren ulermen sakona da. Bertute dianoetiko gorena da.

• Zuhurtzia (Phronesis)

  Ekintza konkretuetan zer den egokia eta zuzena arrazoiaren bidez erabakitzeko gaitasuna da. Zuhurtziak pertsona bati erabaki onak hartzen laguntzen dio, eta horregatik da funtsezkoa jokabide egokirako.

Bertute Etikoak (Moralak) eta Erdibidea

Bertute dianoetikoek gure arrazoimenaren funtzionamendu bikaina dute helburu. Baina Aristotelesek argi zuen gizakiok ez garela soilik izaki arrazionalak. Emozioak eta desioak ere baditugu, eta horregatik, bertute etikoak (moralak) ere ezinbestekoak dira. Bertute etikoek emozioak eta desioak egoki kudeatzen laguntzen dute, arrazoimenaren gidaritzapean bizitza ona lortzeko bidean.

Bertute etikoak bi muturreko bizioen arteko erdibidean (mesotes) kokatzen dira: gabezia eta gehiegikeria. Pertsona bertutetsuak, Aristotelesen arabera, bi mutur horien arteko erdibidea aukeratu behar du. Erdibidea, ordea, ez da matematikoa edo unibertsala; pertsona bakoitzaren eta egoera bakoitzaren araberakoa da. Horregatik behar da zuhurtziaren laguntza, hark laguntzen baitio pertsonari kasu bakoitzean erabaki egokia hartzen.

Bertutea Ohituraren Bidez

Zuhurtziak, bertute etikoek eta dianoetikoek elkarri laguntzen diote bizitza ona lortzeko. Aristotelesek argi zuen bertutea ez dela berezkoa, ohituraren bidez eskuratzen den trebetasuna baizik. Horregatik, ez da nahikoa zer den ona jakitea; ekintzen bidez landu behar da. Aristotelesentzat, beraz, funtsezkoa da eguneroko bizitzan erabaki egokiak hartzea eta praktikan jartzea.

Aristotelesen Kontzeptu Gakoak

Emakumea

Aristotelesen arabera, emakumeek ez zuten eskubide politikorik; haien funtzio nagusia ugalketa zen. Gizona gizakiaren arima edo forma (aktiboa) zen; emakumea, aldiz, materia (pasiboa). Familian, gizona zen agintaria, eta emakumea menpekoa. Aristotelesek emakumeak eta esklaboak politikatik kanpo utzi zituen, gizarte patriarkala indartuz.

Komunitate perfektua (Polisa)

Bizitzaren oinarrizko beharretatik sortutako eta autosufizientzia lortu duen komunitatea da (hiria edo polisa). Bere helburua ez da soilik bizirautea, baizik eta ongi bizitzea (eudaimonia kolektiboa).

Animalia politikoa (Zoon politikon)

Gizakia berez izaki soziala eta politikoa da (zoon politikon). Naturalki, besteekin elkarbizitzeko eta guztion ongizaterako gizartea antolatzeko joera du.

Naturak ez du ezer alferrik egiten (Teleologia)

Ikuspegi teleologikoaren adierazpena da: izaki orok helburu edo funtzio bat du. Gizakiaren funtzioa arrazoimena garatzea eta bizitza bertutetsua izatea da. Aristotelesen lau kausak (materiala, formala, eragilea, xedezkoa) errealitatea azaltzeko erabiltzen dira; xedezko kausak izakiaren helburua adierazten du.

Hizkuntza duen animalia bakarra

Gizakia da hizkuntza (logos) duen izaki bakarra. Animaliek ahotsa (phone) dute mina eta plazera adierazteko; gizakiok, aldiz, hizkuntza (logos) dugu, arrazoitzeko eta komunikatzeko gaitasuna ematen diguna. Hau Aristotelesen arimaren teoriarekin lotuta dago (funtzio begetatiboa, sentikorra eta arrazionala), non arima arrazionala gizakiaren bereizgarria den.

Hizkuntza, etika eta politika

Hizkuntzak onuragarria eta kaltegarria, zuzena eta okerra bereizteko aukera ematen digu. Gure arrazionaltasunaren (logos) adierazpena da, eta horri esker kontzeptu etiko eta politikoak (ona/txarra, bidezkoa/bidegabea) ulertu eta eztabaida ditzakegu. Horrela, hizkuntzak bizitza etikoa eta politikoa (komunitatearen antolaketa) ahalbidetzen ditu.

Hiritarra (Polites)

Poliseko bizitza politikoan parte hartzeko eskubidea eta betebeharra duen gizonezko librea da (polites). Antzinako Grezian, emakumeek, atzerritarrek (metekoak) eta esklaboek ez zuten hiritartasunik, gizartea esklabista, patriarkala eta androzentrikoa baitzen. Aristotelesek aipatzen dituen 'piztiak' edo 'jainkoak' polisetik kanpo bizi direnak dira, hau da, sozialtasunetik at daudenak (barbaroak edo jainkoak).