Kanten Filosofia: Ilustrazioa eta Arrazoimenaren Erabilera

Kant eta Ilustrazioa: Arrazoimenaren Erabilera

Kanten arabera, Ilustrazioa gauzatzeko ezinbestekoa da arrazoimenaren erabilera publikoa egiteko askatasuna. «Zer da Ilustrazioa?» testuan, Kantek bi arrazoimen erabilera bereizten ditu: pribatua eta publikoa.

• Arrazoimenaren erabilera pribatua: Pertsona batek bere funtzio edo kargu ofizialean egiten duen arrazoimen erabilera. Hau da, sistemak ezarritako arauak obeditzea eskatzen duen esparrua.
• Arrazoimenaren erabilera publikoa: Pertsona berak, publiko orokorraren aurrean egiten duen arrazoimen erabilera. Askatasun osoz eta autonomiaz adierazten dituen ideiak eta gogoetak dira.

Kanten arabera, erabilera pribatua mugatu daiteke gizartearen interes orokorraren alde, baina erabilera publikoa ezin da mugatu, mugaketa horrek Ilustrazioaren aurrerapena galaraziko lukeelako.

Hiru adibide aipatzen ditu Kantek arrazoimenaren bi erabilera horiek azaltzeko:

1. Armada: Ofizialak bete egin behar ditu bere gainetik datozen aginduak (pribatua). Hala ere, agindu horren inguruko iruzkinak eta argudioak publikoari aurkez ditzake, honek epai ditzan (publikoa).
2. Zergak: Herritarrek ezin uko egin zergak ordaintzeari (pribatua). Baina zergen inguruko desegokitasunei buruzko gogoetak publikoki plazaratu ditzakete (publikoa).
3. Eliza: Apaizak elizaren aginduak bete behar ditu eta sinesbidearen arabera irakatsi (pribatua). Aldi berean, askatasun osoa du elizaren hobekuntzarako proposamenak publikoari aurkezteko (publikoa).

Kanten helburua da gizadia aurrerabide eta hobekuntzarako bideratzea, printzipio arrazionaletan oinarrituta. Horretarako, ezinbestekoa da kritika-askatasuna, gizartearen garapen iraunkorra bultzatzen duen oinarria baita.

Kant eta Ilustrazioa: «Sapere Aude»

Kantek «Zer da Ilustrazioa?» galderari erantzuna 1784an idatzi zuen, jada ezaguna zen garaian. Testuan, bere esaldi famatuenetakoa nabarmendu zuen: «Sapere Aude» (euskaraz: «pentsa ezazu zure kabuz» edo «ausartu zaitez zure adimenaz baliatzen»), Ilustrazioaren espiritua laburbiltzen duena.

Kanten arabera, Ilustrazioa gizakia adingabetasunetik irtetea da; hau da, besteen gidaritzarik gabe norbere adimena erabiltzeko gaitasunik eza. Adingabetasun hori gizakiaren errua da, alferkeria, beldurra edo erosokeriagatik bere kasa pentsatzeari uko egiten diolako. Gizartearen zati handi batek nahiago du beste batzuen (apaizak, medikuak, liburuak...) esanak jarraitzea, erosoagoa baita «adingabe» moduan bizitzea.

Horrela, tutoreek erraz menderatzen dituzte adingabeak, haien pentsamendua eta jokabidea kontrolatuz. Egoera honetatik irtetea zaila da, baina ezinezkoa ez. Horretarako, askatasuna ezinbestekoa da: norberak autonomoki pentsatzeko eta erabakiak hartzeko aukera. Kantentzat, giza helburu nagusia aurrerabidea da, eta hori lortzeko, gizakiak adimen autonomoa garatu behar du.

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Kantengan

Kantek arrazionalismoaren eta enpirismoaren arteko uztartzea proposatu zuen ezagutzaren arazoa konpontzeko.

• Arrazionalismoak dio egia arrazoitik datorrela, esperientziarik gabe, apriorizko ideietan oinarrituz.
• Enpirismoak, berriz, esperientzia ezagutzaren iturri bakartzat hartzen du, apriorizko ideiak ukatuz.

Kantentzat, ezagutza posible da esperientziak ematen duen datu materiala eta arrazoitik datozen apriorizko baldintzak uztartzean. Subjektuak ez du objektua pasiboki jasotzen; eraiki egiten du, datuak kategoria formaletan antolatuz.

• Fenomenoak: Esperientzian agertzen diren objektuak dira.
• Noumenoak: Esperientziatik kanpo daudenak; ezin dira ezagutu.

Kanten Kritizismoa: Planteamendu Orokorra

Kantek garaiko filosofiaren arazo nagusiak birpentsatu eta aberastu zituen. Hasieran, Newtonen fisikak, Wolffen arrazionalismoak eta Rousseauren teoriak eragin handia izan zuten bere pentsamenduan. Hala ere, Humeren ideiek metafisika dogmatikoa baztertzea bultzatu zuten.

Kantek filosofiaren problematika lau galderatan laburbildu zuen:

1. Zer ezagutu dezaket?
2. Zer egin behar dut?
3. Zer espero dezaket?
4. Zer da gizakia? (beste guztiak biltzen dituena).

Bere kritikaren helburua arrazoiaren ahalmenak eta mugak aztertzea zen. Kantek arrazoi teorikoa (ezagutza zientifikoa) eta arrazoi praktikoa (askatasuneko ekintzak) bereizi zituen. Azken helburua askatasuna gauzatzea zen, gizakiak burujabe bihurtzeko eta gizartearen aurrerapenean laguntzeko.

Zer ezagutu dezaket?

• Arrazoiak errealitatea ezagutzeko ahalmena eta mugak ditu aztergai.
• Ezagutza ziurra fenomenoen (esperientzian agertzen diren gauzen) arloan dago.
• Noumenoak (errealitatearen berezko izaera) ez dira ezagutzeko modukoak.

Zer egin behar dut?

• Moralaren oinarria subjektu arrazionalaren autonomia da: gizakiak bere burua lege moralak ezartzeko gai da.
• Agindu kategorikoa da moralaren printzipio nagusia.

Zer espero dezaket?

1. Erlijiozko itxaropenak: bizitza moralak ez du zoriona ziurtatzen, baina sinetsi dezakegu jainko arrazional batean eta bizitza ondorengo saria egongo dela.
2. Itxaropen historikoak: gizartea perfekzio-bidean dago. Bake iraunkorra eta gizarte kosmopolita eraikitzeak Ilustrazioaren helburua beteko du: gizarte justu eta aurreratua.

Kanten kritizismoak giza arrazoimenaren autonomia eta askatasunaren garrantzia azpimarratzen ditu, Ilustrazioaren idealak gauzatuz.

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Kantengan

Kantek arrazionalismoaren eta enpirismoaren arteko uztartzea proposatu zuen ezagutzaren arazoa konpontzeko.

• Arrazionalismoak dio egia arrazoitik datorrela, esperientziarik gabe, apriorizko ideietan oinarrituz.
• Enpirismoak, berriz, esperientzia ezagutzaren iturri bakartzat hartzen du, apriorizko ideiak ukatuz.

Kantentzat, ezagutza posible da esperientziak ematen duen datu materiala eta arrazoitik datozen apriorizko baldintzak uztartzean. Subjektuak ez du objektua pasiboki jasotzen; eraiki egiten du, datuak kategoria formaletan antolatuz.

• Fenomenoak: Esperientzian agertzen diren objektuak dira.
• Noumenoak: Esperientziatik kanpo daudenak; ezin dira ezagutu.