Filosofiaren Gakoak: Etika, Zientzia eta Ezagutza Ikuspegiak

Aristotelesen Etika: Zoriontasuna eta Bertuteak

Aristotelesen etika naturaren ikuspegitik abiatzen da, eta bere kontzepzio teleologikoaren oinarrian dago. Teleologiaren arabera, izaki orok berezko helburua du, eta helburu horrek izaki horren izaera definitzen du. Aristotelesen etikan, helburu horrek giza bizitzaren kasuan *eudaimonia* lortzea du, hau da, zoriontasuna edo bizitza ona. Eudaimonia, Aristotelesentzat, ez da momentuko plazer edo emozio batek sortzen duen zoriontasuna, baizik eta bizitza osorako iraunkorra eta sakona den zoriontasun-egoera, pertsona batek bere bizitzan burutzen dituen ekintzekin lortzen duena.

Aristotelesek uste du gure ekintza guztiak helburu hori lortzeko tresnak direla, eta horregatik bizitza ona lortzea da giza bizitzako helburu nagusia. Horretarako, erabaki onak hartzeko ohiturak garatzea ezinbestekoa da. Aristotelesek, beraz, ohitura onen bidez lortzen dela *eudaimonia* eta bizitza ona argudiatzen du. Horregatik, giza ekintzen helburua ez da soilik zoriontasuna, baizik eta zoriontasun hori lortzen laguntzen duten ohiturak eta bertuteak lantzea.

Bertute Dianoetikoak eta Etikoak

Aristotelesek bi bertute mota bereizten ditu: dianoetikoak eta etikoak. Bertute dianoetikoek arimaren zati arrazionalaren funtzionamendu egokia ziurtatzen dute. Arimaren zati hau arrazonamendua da, eta, beraz, giza jokabidearen gidaria izan behar du. Bertute dianoetikoak hezkuntzaren eta ikaskuntzaren bidez garatzen dira, eta horien artean bi bertute garrantzitsuenak nabarmentzen dira: *jakinduria* eta *zuhurtzia*.

1. Jakinduria: Naturaren Ulermen Sakona

Aristotelesek jakinduria bezala definitzen du naturaren printzipio eta kausen ezagutzan oinarritutako bertutea. Jakinduria, beraz, giza bizitzaren eta unibertsoaren ulermen sakona bilatzen du. Jakinduria bertute gorena da, eta bere lorpenean jainkotasuna eta gizakiaren pentsamenduaren arteko harremana agertzen da.

2. Zuhurtzia: Erabaki Egokiak Hartzeko Gaitasuna

Zuhurtziak pertsona bati erabaki onak hartzen laguntzen dio, eta horregatik da garrantzitsua pertsonaren jokabide egokia izateko.

Bertute Etikoak eta Erdibidea

Bertute etikoak bi muturren artean kokatzen dira: gabezia (bizioa) eta gehiegikeria (bizioa). Pertsona zoriontsu batek, Aristotelesek dioenez, erdibidea aukeratu behar du bi mutur hauen artean. Erdibidea, ordea, ez da unibertsala; pertsona bakoitzak bere egoera eta sentsibilitatea kontuan hartu behar ditu. Horregatik, zuhurtziaren laguntza behar da, zuhurtzia baita pertsona bati erabaki egokiak hartzen laguntzen dion bertutea.

Zuhurtziak, bertute etikoek eta dianoetikoek ezinbestean elkar laguntzen dute bizitza on bat lortzeko. Aristotelesek argi uzten du bertutea ez dela jaiotzaz datorren ezaugarria, baizik eta ohitura bat. Hori dela eta, ez da nahikoa ongi jakitea zer den ongi, baizik eta eguneroko ekintzetan ahalegina egin behar da. Aristotelesek, beraz, eguneroko bizitzan erabaki egokiak hartzea eta horiek praktikan jartzea funtsezkoa dela dio.

Iraultza Zientifikoa: Paradigma Aldaketa

Iraultza Zientifikoak, izenak deskribatzen duen prozesuaren bidez, autoritate-argudioan oinarritzen zen ezagutza tradizionala desegin eta metodo esperimentalean oinarritutako zientzia modernoaren sorrera ekarri zuen. Prozesu hau Berpizkundean (XVI. mendea) hasi eta Ilustraziora (XVIII. mendea) arte luzatu zen.

Erdi Aroko kosmobisio geozentrikoak unibertso mugatu eta ordenatu bat proposatzen zuen, non Lurra unibertsoaren erdian kokatzen zen. Hala ere, Kopernikok proposatutako heliozentrismoak kosmobisio berri bat ekarri zuen, unibertso mugagabe bat irudikatuz. Paradigma aldaketa honek, Galileok eta Keplerrek zientifikoki babestuta, iraultza ekarri zuen, erlijio-sinesmenei aurre eginez. Fisikaren legeen matematizazioari esker, kosmosaren interpretazioa aldatu zen. Hizkuntza matematikoak eta tresnak erabili ziren mundu fisikoaren fenomenoak eta printzipioak adierazteko.

Horren ondorioz, Aristotelesek proposatutako ikuspegi organizista eta teleologikoa kontzepzio mekanizista eta kausal batek ordezkatu zituen. Newtonek grabitazio unibertsalaren legea garatu zuen, ilargi-azpiko eta ilargi-gaineko munduen arteko bereizketa aristotelikoa deseginez eta unibertsoan uniformetasunaren ideia sendotuz.

Unibertso Mekanizista eta Kausala

Aro modernoan, unibertsoa makina handi bat bezala ulertzen da, eta unibertsoaren osagaiak, bere zatien batuketa baino ez den multzo baten pieza independenteak balira bezala aztertzen dira. Mundu mekaniko honetan, elementuek ez dute jada helbururik, eta ez dute bilatzen jatorrizko lekua berreskuratzea. Objektuen artean erlazio bakarra ezartzen da: kausazkoa eta efektuzkoa; mugimendua objektu batek beste objektu bati eragiten dion talkaren bitartez esplikatzen da.

Laburbilduz, metodo zientifikoak eta lege fisikoen matematizazioak fenomeno naturalak aurreikusteko eta deskribatzeko aukerak eskaintzen dizkigute. Fisika modernoaren hastapenetan, behatzea, hipotesiak proposatzea, esperimentazioa eta emaitzen analisia egiten dira, eta horrek emaitzen objektibotasuna eta erabilgarritasuna bermatzen du.

Arrazionalismoa vs. Enpirismoa: Ezagutzaren Iturriak

Arrazionalismoa eta enpirismoa bi ikuspuntu filosofiko desberdin dira, ezagutza lortzeko eta ulertzeko moduan desberdintasun sakonak dituztenak. Arrazionalismoaren arabera, ezagutza benetakoa eta unibertsala arrazoimenean oinarritzen da, eta zentzumenak ez dira fidagarriak. Enpirismoak, berriz, zentzumenen esperientzia lehenesten du, eta arrazoimena bigarren mailan kokatzen du.

Arrazionalismoa: Arrazoimenaren Nagusitasuna

Arrazionalismoaren abiapuntua zalantza eszeptikoan oinarritzen da. Parmenides eta Platonen arabera, arrazoimena da ezagutza lortzeko bidea. Haien ustez, zentzumenek engaina gaitzakete, eta horregatik, ezagutza segurua lortzeko, metodo deduktiboak —matematika edo logika bezalako tresnak— beharrezkoak dira. Arrazionalistentzat, arrazoimena da benetako ezagutza lortzeko bide bakarra, eta gure pentsamenduaren bidez soilik lortzen dugu egia. Horrela, Platonen eta Aristotelesen arabera, ideiak "*innatismoa*" edo aurrez jaiotako joera naturalak direla esaten da.

Enpirismoa: Esperientziaren Garrantzia

Bestalde, enpirismoa Heraklitoren eta Aristotelesen tradizioan kokatzen da. Enpiristek uste dute ezagutza zentzumenetan hasten dela, eta esperientzia dela lehenengo eta funtsezko iturria. Horiei jarraiki, zentzumenen bidez lortzen dugu ezagutza, eta horren ondoren arrazoimena aplikatzen da. Enpiristek defendatzen dute gure gogamena *tabula rasa* dela, eta esperientziaren bidez soilik egiten dugula ezagutza. Gaur egungo enpirismoaren ikuspegiek, adibidez, metodo induktiboa erabiliz, kasu partikularretatik orokorrak ateratzen dituzte.

Filosofia hauek ezagutza eta munduaren ulermenaren inguruan dituzten ikuspuntu desberdinak aztertzen dituzten arren, batzuetan biak batera erabil daitezke egia ulertzeko. Arrazionalismoak eta enpirismoak batzuetan fenomenismoa partekatzen dute, baina bien ikuspegiak mundua eta ezagutza ulertzeko modu desberdinak dira. Hala ere, bi ikuspegi horiek giza ezagutzaren mugak eta arauak aztertzeko oinarrizko galderak sortu dituzte.

Filosofiaren Kontzeptu Gakoak

Aristotelesen Politika

Barbaroa: Greziarra ez den edozein pertsona edo kultura; zibilizatu gabeko pertsona edota herria.

Emakumea: Aristotelesen arabera, emakumeak ez zuen herritartasunik eta bere eginkizuna ugalketa zen. Gizona gizakiaren forma da, emakumea, berriz, materia. Familia batean, gizona nagusi da, eta emakumea mendekoa. Aristotelesek emakumeak eta esklaboak politikatik baztertu eta egitura patriarkala indartu zuen.

Komunitate perfektua: Bizitzaren beharretatik sortutako eta autarkia osoa duen auzoez osatutako hiria da, eta ongi bizitzeko existitzen da.

• Komunitate perfektua: Polis ideala.
• Bizitzaren beharrak: Behar fisiologikoak (babesa, elikadura, ugalketa...).
• Autarkia: Autosufizientzia-egoera.
• Ongi bizitzeko existitzen da: Polisak bizitza ona (autoerrealizazioa) bermatu behar du, hau da, guztion ongia bilatu behar du.

Hiria gauza naturala da: Hiria (polisa) ez da herritarren arteko paktu baten emaitza, baizik eta gizakiok elkarrekin bizitzeko daukagun berezko joerak sortua.

Gizakia bere naturarengatik animalia politikoa da:

• *Animalia politikoa* kontzeptuak adierazten du gizakia berez gizartekoa dela, naturalki besteekin bizitzeko eta gizartea denon ongiaren mesedetan antolatzeko joera duela. Hori da gizakien izaera soziala eta komunitarioa.

Naturak ezer ez du alferrik egiten: Ikuspegi teleologikoa edo xedezko kausa adierazten du. Izaki orok badu xede edo funtzio bat existitzeko. Gizakion kasuan ere berezko funtzio bat dago, baina deskubritu behar da zein den.

• Izaki ororen existentzia azaltzeko 4 kausa daude: kausa materiala (zertaz dago egina?), kausa formala (zein da bere esentzia?), kausa eraginkorra (nork eragin du bere berezko mugimendua? edota nork sortu du?) eta xedezko kausa. Azken honek adierazten du izaki baten funtzioa (zertarako? galderari erantzuten dio).

Gizakia da bizidunen artean lengoaia duen bakarra:

• Animaliek ahotsa dute mina eta plazera adierazteko, baina gizakiok hizkuntza arrazionala ere badugu. Aristotelesen antropologian, arimak funtzio desberdinak ditu: begetatiboa (landareek, animaliek eta gizakiok daukaten bizitzako funtzioak), sentikorra (animaliek eta gizakiek duten mugimendu, zentzumen eta oroimen funtzioa), eta arrazionala, gizakion bereizgarria dena.

Lengoaia, ordea, onuragarria eta kaltegarria dena azaltzeko da eta, ondorioz, zuzena eta zuzengabea dena azaltzeko erabiltzen da:

• Hizkuntza izateak adierazten du arrazionalak garela (*logosa* daukagu), eta arrazionaltasunari esker, kontzeptu etiko eta politiko unibertsalak ulertu eta erabiltzen ditugu (egokia/desegokia; ona/txarra; bidezkoa/bidegabea; onuragarria/kaltegarria). Hizkuntzari esker, gure bizitza pertsonalak etikoki bideratzeko eta gizartea antolatzeko gaitasuna dugu (Logika+Etika+Politika).

Hiria naturala da eta gizakia baino lehenago dator: Komunitatea indibiduoa baino garrantzitsuagoa da (ikuspegi biologikoa).

Gauza horietan modu komunitarioan parte hartuz eratzen dira etxea eta hiria:

• Etxea: Esparru pribatua/etikoa.
• Hiria: Esparru publikoa/politikoa.

Ez da hiritarra izango, piztia baizik:

• Hiritarra/Herritarra: Poliseko antolamendu politikoan parte hartzeko eskubidea eta betebeharra dituen pertsona; herritar libreak soilik gizonak ziren, emakumeak, atzerritarrak (*metecos*) eta esklaboak hiritartasunaren estatusetik baztertuta zeudelako (gizarte esklabista, patriarkala eta androzentrikoa).
• Piztia: Barbaroa.

Epikuro: Menezeori Gutuna eta Zoriontasuna

Jainkoak ez dira existitzen gehiengoak uste duen moduan: Epikurok sinesmenen erlatibismoa azpimarratzen du, sofisten ikuspegiarekin bat eginez, jendeak ezberdinak diren ezaugarriak jartzen dizkielako jainkoei. Horrez gain, subjektibismoa ere nabarmendu du, nozio pertsonalen arabera ulertzeko moduak kultura eta pertsona artean alda daitezkeelako. Subjektibismo horrek fenomenismoa sortu zuen, Hume eta Kant filosofoen eskutik.

Ongia eta gaizkia sentipenetan dagoela eta heriotza sentipen horiek galtzea baino ez dela: Epikurok etika sentipenekin lotzen du, eta heriotzaren kalifikazio moral negatiboa beldurraren sentipenarekin lotzen du. Hori Sokrates, Platon eta Aristotelesen ikuspegitik aldentzen da, haiek etika arrazoimenarekin lotu baitzuten. Epikurok heriotzaren beldurra ezabatuz, bere kalifikazio moralak aldatzen direla defendatzen du. Ikuspegi honek, gero, Emotibismoa eta Utilitarismoa bultzatu zituen.

Desiren sailkapen epikureista: Epikurok desiren artean batzuk naturalak direla eta beste batzuk, aldiz, hutsalak direla dio. Honela sailkatzen ditu:

• Desira naturalak: Elikatu, lo egin, babestu, irakurri, hausnartu, antzezpen bat ikusi/sortu... Desira edo plazer hauek beharrezkoak dira.
• Desira ez-naturalak (hutsalak): Ez daude giza esentzian eta ez dira beharrezkoak. Adibidez, fama, boterea, aberastasunak, maitasuna, edertasuna...

Desirak ongi ezagutzea: Desirak ongi ezagutzen baditugu, aukeratzen duguna eta debekatzen duguna gorputzaren edo arimaren lasaitasunarekin erlazionatuko dugu.

• Epikuroren arabera, desiren ezagutza funtsezkoa da plazeraren kalkuluan ongi aukeratzeko eta zoriona lortzeko. Kalkulu horretan, kalteak saihestu edo gutxitu behar dira (beldurrak, adibidez), eta ongiaren bila joan behar da, plazer osasungarriak bilatuz. Horrela, *ataraxia* lortzen da, gorputzaren eta arimaren lasaitasuna, eta bake fisiko eta espirituala. Hori da Epikuroren zorionaren bidea.

Plazera da bizitza zoriontsuaren hasiera eta helburua: Esaldi honetan Epikurok laburbiltzen du Epikureismoaren azken helburua zein den: zoriona plazeren praktikan dago, baina plazer horiek aukeratzen jakin behar da. *Hedoné* hitzak plazer esan nahi du grekoz. Epikureismoari hedonismoa ere deitzen zaio.

Ez gara ustel eta gaiztoen plazeretaz hitz egiten ari, gorputzean minik ez sentitzeaz eta arima ez aztoratzeaz ari gara: Epikurok ez ditu bilatzen plazer materialak, espiritualak baizik. Plazer naturalak eta beharrezkoak dira egokienak *ataraxia* lortzeko, hau da, "gorputzean minik ez sentitzeko, eta arima ez aztoratzeko". Horrela, Filosofia arimaren sendagai gisa erabiltzen da (*tetrafarmakoa*). Min fisikoak beldurrekin erlazionatuta daude (beldurra heriotzari, gaixotasunei…), eta min psikikoak porrot soziala edo politikoarekin. Azkenean, Epikureismoak politikarekiko gaitzespena edo desafekzioa eragingo du. Testuinguru historikoak ere eragin zuen: Polisaren eredu politikotik Inperioaren eredura pasatzea, hots, herritarra izatetik subditoak izatera pasatzea.