Enpresa: funtzioak, helburuak eta antolaketa

Jarduera ekonomikoa eta beharrizunak

Jarduera ekonomikoa gizabanakoek euren beharrei erantzuteko sortzen dela esan daiteke. Pertsonok urritasun egoeran gaude eta, hori dela eta, beti ezin izaten ditugu gure nahiak ase (janaria, etxebizitza, dirua, etab.). Gaur horiexek definitzen dituzte beharrizunak. Beharrizuna gabeziaren sentsazioa da; gabezia hori desagerrarazteko nahia lotzen zaio. Beharrizunak asetzeko ondasunak erabiltzen ditugu eta ondasun horien ezaugarri nagusia mugatuak izatea da (beharrizunen aurrean, beharrizunak mugagabeak izan daitezke). Gainera, ondasunek erabilera anitz izan ditzakete.

Beharrizun eta ondasunen arteko erlazioa

Horrela, jarduera ekonomikoa beharrizunak betetzera bideratutako giza ekintza da eta, horretarako, erabilera anitzak izan ditzaketen baliabide urriak erabiltzen dira. Definizio horretan oinarrizko bi puntu daude:

1. Jarduera ekonomikoaren helburua beharrizunak betetzea da, ez ondasunak modu xahutzailean sortzea.
2. Jarduera ekonomikoak ondasun ekonomikoak erabiliko ditu; hau da, erabilera alternatiboak dituzten ondasun urriak —ondasun askeak izan ezik (adibidez, airea, paisaiaren edertasuna)— eta, horrela, errentagarritasun edo erabilera handiena eskaintzen duena aukeratu beharko da.

Enpresa: definizioa eta funtzio nagusiak

Enpresaren definizioa

Enpresaren definizioa: Ekoizpen faktoreak (natura-baliabideak, lana eta kapitala) konbinatzen dituen erakundea da. Kontsumitzaileen eskura jarriko diren ondasun edo/eta zerbitzuak ekoizten ditu, enpresaren zuzendaritzak antolatuta eta koordinatuta, eta arrisku ekonomikoan jardunez.

Enpresaren izaera eta helburu orokorra

Enpresa ondasun zehatz batzuk transformatzearen bidez gizabanakoen beharrizunak betetzen dituen errealitate ekonomikoa da eta horietatik "produktu generikoak" lortzen ditu (ondasunak eta zerbitzuak).

• Makina batzuek ondasunak transformatzen edo zerbitzuak ematen dituzte.
• Gizabanako batzuek (beharginak, zuzendariak, teknikariak, etab.) enpresako osagai garrantzitsuak osatzen dituzte (adibidez, bankuan goi-mailako pertsonal, metroan gidaria, lantegian langileak, etab.).
• Enpresan antolaketa beharrezkoa da: elementu bakoitzak egokiena dena egiten badu, enpresa bideragarria izango da; bestela, kaos egoerak sor daitezke. Koordinazioa beharrezkoa da.
• Enpresa erakunde teknologikoa ere izan daiteke; hau da, aurrez ezarritako helburuak lortzen laguntzen duen egitura eta arrazoi bat dauka bere jardunarentzat.

Interesen arteko gatazka

Interesen arteko gatazka: Enpresa osatzen duten talde bakoitzak helburu desberdinak izango ditu (talde-helburuak) eta helburu horiek ez dute lehentasun berdina izango enpresako elementu guztientzat. Langileek gehieneko soldata bil dezakete; hornitzaileek materialen salmentagatik diru gehiago lortu nahi dute; jabeek mozkin handiena nahi dute; zuzendariak bere lanaren alde onena eskatzen saiatuko dira. Ikusten denez, helburu horiek bat-etortzen ez diren kasuak eman daitezke. Hori dela eta, enpresako taldeek adostasuna lortu beharko dute, neurri handiago edo txikiagoan, guztion interesak kontuan hartzen dituen konpromisoa lortzeko. Gehienetan, helburuak negoziazioaren bidez ezartzen dira eta presioaren arabera beteko dira.

Enpresaren helburu orokorra

Enpresaren helburu orokorra: Enpresak helburu orokor bat finkatzeko beharra du; ondoren, helburu hori zehaztu eta aztertuko da. Helburu orokorrak izan daitezke: merkatu-kuota handitzea, bezeroek produktu gehiago ezagutzea eta baloratzea, eta lehiakideekiko posizio hobea lortzea —hau da, enpresak beste ekoizleek baino posizio hobea lortu nahi du kontsumitzaileen aurrean, bai merkatu partzial batean bai merkatuko orokorrean.

Enpresen helburu ekonomikoak eta emaitzak

Enpresen helburuak sistema ekonomikoaren arabera desberdinak izan daitezke. Merkatu ekonomia batean ohiko helburua mozkin handiak lortzea izango da. Mozkin helburua honela adierazten da:

EMAITZAK = SARRERAK - KOSTUAK (E = I - K)

Hemen, sarrerak produktuen salmentetatik edo zerbitzuen emateatik sortzen dira eta kostuak erabilitako baliabideetatik. Kostu horiek kantitatearekiko proportzionalak izan daitezke (kostu aldagarriak, adibidez lehengaien kasuan), edo ez dute loturarik ekoiztutako kantitatearekin (kostu finkoak). Sarrerak eta kostuen loturaren adierazpen posible bat:

I = p · Q
K = Kf + Kv · Q

Emaitza positiboa / irabaziak: I > K
Emaitza negatiboa / galerak: I < K

Enpresaren elementuak

Gure inguruan enpresa askoren adibideak ikus daitezke; orain ikusiko dugu enpresa horiek osatzen dituzten elementuak identifikatzea eta ulertzea. Elementu hautemangarriak eta hautemanezina banatzen dira. Lehenengoak elementu fisikoak dira eta besteak ez.

Elementu hautemangarriak

Barnean sartzen dira elementu pertsonalak, materialak eta finantza-elementuak:

• Elementu pertsonalak: enpresarioa, haren laguntzaileak, bitarteko agintariak, laguntza-langileak, enpresan noizbait lan egiten dutenak, etab.
• Elementu materialak: lurzorua, produkzio prozesuko makineria, langileen tresnak, enpresaren higiezinak, altzariak, garraio elementuak, lehengaiak, bukatutako produktuak, etab.
• Finantza-elementuak: kutxako eskudirua, kredituak, epe laburreko obligazioak edo bonuak, beste enpresekin izan ditzaketen zorriak, akzioak, eta abar.

Elementu hautemanezina

Horien artean ikusgarriena marka kontzeptua da: produktu bati balioa ematen dion alderdia (adibidez, marka jakin bateko produktuak balio handiagoa izan dezakete).

Funtzio nagusiak

Biltegiratze eta erosketa funtzioa

Produzio materialak eskuratzeko eta enpresako jarduera garatzeko beharrezko hornidura, material eta zerbitzuen kudeaketa sartzen da hemen.

Produzio funtzioa

Baliabideak (sarrerak) produktu nahiz zerbitzu (irteerak) bihurtzeko jarduerak dira.

Merkataritza funtzioa

Enpresak produktuak azken merkatuetara eta kontsumitzaileen eskuetara eramateko jarduerak garatzen ditu.

Ikerketa (I+G)

Enpresa guztiontzat, iraun ahal izateko, ikerketa-jarduerak ezinbestekoak dira: produktuen kalitatea eta produkzio sistemen hobekuntza lantzen dira.

Finantza funtzioa

Fondoak biltzeko, enpresaren finantza-bideak aztertzeko, kokatzeko eta erabiltzeko jarduerak dira. Garrantzitsua da erakunde finantzarioetara jotzea eta haiekin harremanak izatea.

Kudeaketa edo administrazio funtzioa

Helburua kudeaketan laguntzea da; informazio-sistemak, kontabilitatea, artxibo eta erregistroak erabiltzen dira enpresaren jarduerak adierazteko.

Langileriaren edo giza baliabideen funtzioa

Langileak aurkitu, kontratatu, hezi, prestatu eta mantentzeko jarduerak barne hartzen ditu.

Enpresen sailkapena

Tipologia nagusiak lau irizpiden arabera sailkatzen dira: tamaina, jarduera, inguru geografikoa eta kapitalaren jabetza.

Tamainaren arabera

Sailkapen ohikoena da. Guk "langile kopurua" erabiliko dugu irizpide gisa, baina bestelako irizpideak ere erabil daitezke (salmenta bolumena, negozio bolumena, etab.). Oro har, hauek dira kategorien adibideak:

• Mikroenpresak: 1–9 langile
• Enpresa txikiak: 10–49 langile
• Enpresa ertainak: 50–249 langile
• Enpresa handiak: 250 edo gehiago

Jardueraren arabera

1. Lehen sektorea: nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (lehena; lehengai naturalak eta horiek transformatzeko jarduerak).
2. Bigarren sektorea: industria (lehengaiek produktuen ekoizpena eraldatzen dute).
3. Hirugarren sektorea: zerbitzuak (pertsonen lana eta jarduera nagusiak dira; adibidez jatetxeak).

Ingurune geografikoaren arabera

Enpresa nazionalak: bere herrialdeko eskualde eta probintzien barruan jarduten duen enpresa.
Enpresa multinazionalak: juridikzioko mugak gainditzen dituzten enpresak dira.

Kapitalaren jabetzaren arabera

• Pribatua
• Publikoa (akzionistak edo erakunde publikoak)
• Kooperatiba (langileek enpresako jabe izatea)

Enpresen abantailak eta desabantailak (ETE)

Aldez aurrekoak

• Malgutasuna eta egokitzeko gaitasuna egoera aldakorraren aurrean.
• Bezeroengandik hurbil egoteagatik abantaila lehiakor bat herri-mailako merkatuetan.
• Denbora laburrean jarduera edo produktuak alda ditzakete, egitura txikiagoko eraginkortasunagatik.
• Askotan pertsonalizatutako zuzendaritza dago, beraz erabakiak azkarrago hartu daitezke.

Desabantailak

• Dimentsio txikiak eskala ekonomietaz baliatzea eragozten die (unitateko kostuen murrizketa mugatua).
• Finantza-potentzial mugatua izaten dute; maiz banku eta hornitzaileen menpe egoten dira, eta ez dute burtsara edo obligazio-emanetara heltzeko aukerarik.
• Teknologia eta gaitasun tekniko espezializatua eskasia izan dezakete.
• Hornitzaile eta bezeroen kontroleko botere gutxiago izaten dute.

Deslokalizazioa

Deslokalizazioa: Enpresa batek lantegi bat itxi eta beste leku batean jarduera berdina jarri dezake. Horrelako erabakiak abantaila hauek lortzeko izan daitezke: soldata baxuagoak, zerga-ariketa errazagoa, energetika edo bestelako kostu txikiagoak leku berrian.

Enpresen helburuak xeheago

Helburu kontzeptua: Helburuak etorkizunean lortu nahi dena definitzen duten erabakiak dira. Helburuek funtzio bikoitza dute: jarduerak gidatu eta lortutako emaitzak neurtu.

Helburu ekonomikoak

Helburu ohikoak honako hauek izan daitezke:

• Errentagarritasuna: irabazien eta beste magnitude batzuen arteko erlazioa neurtzen du (salmentak, aktiboak...).
• Hazkundea: merkatuan parte hartzea edo salmenta-bolumena handitzea.
• Produktibitatea: sorturikoaren eta erabilitako baliabideen kostuen arteko erlazioa neurtzea.
• Finantzak: likidezia-mailak, zor-egoera edo inbertitutako kapitalaren kudeaketa.

Helburuak epe laburrean edo epe luzera finkatu daitezke. Epe luzeko helburuek lehentasuna izan ohi dute; epe laburreko irabaziak biltzen duten jarduera errepikakorrek kalte egin dezakete etorkizunean (adibidez, prezio altuak edo bezeroen kutsatzea).

Plan estrategikoa

Enpresaren helburuak plan baten bidez ezartzen dira eta plan horrek hainbat ezaugarri izan behar ditu:

• Erabaki-maila bakoitzeko helburuak bateratuak izan behar dira.
• Helburuen arteko koordinazioa funtsezkoa da; bestela, banakako helburuak beteta ere ez dira emaitza onak emango.
• Erakundeko kide guztiek helburuok ezagutu behar dituzte.
• Helburuak zenbakizkoak eta lortzeko modukoak (errealistak) izan behar dira.

Enpresa antolaketa

Enpresak bere helburuak lortzeko modu eraginkorrean antolatu behar dira: pertsonak, kapitala, teknologia, materialak eta abar koordinatuz. Zuzendaritzaren zeregina da antolaketa egitura ematea, aginpide eta ardura-mailak zehaztea, eta kideen funtzioak mugatzea. Antolaketa ona argia, soil eta malgua izan behar da, eta ekimena, ardura eta sormena sustatu behar ditu tamainaz edo jardueraz edozein izanda ere. Enpresa bakoitzak bere tamainara eta beharretara egokitutako antolaketa-eredua izango du.

Antolaketa eredu ohikoenak

Funtzionala (funtziokako antolaketa)

Enpresaren jarduerak sailetan banatzen dira; sail bakoitza zeregin batean espezializatuta egongo da eta zuzendaritzak koordinatuko ditu. Zuzendaritza nagusiaren sailak izan daitezke: zuzendaritza finantziarioa, teknikoa, administratiboa, komertziala eta giza baliabideen zuzendaritza.

Produktuko antolaketa

Oso produktu desberdinak edo produktu-lerro asko dituzten enpresetan erabiltzen da; produktu bakoitza bere funtzioaren arabera antolatzen da. Eredu hau enpresaren tamainaren araberakoa izaten da.

Antolaketa geografikoa

Enpresa eremu geografiko bakoitzeko sailak dituen eredu eraginkorra da, batez ere multinazionaletan edo lurralde-aniztasun handia dagoenean. Zuzendaritza garai bakoitzean kokatutako eremuen arabera antolatzen da.

Bezero-ardatzekoa

Bezero-talde desberdinen arabera antolatzen da (saltoki handi, txiki, administrazio publikoa, enpresa handiak...). Bezero bakoitzaren ezaugarriak enpresaren salmenta, prezio eta banaketa-politiketan islatzen dira.

Antolaketa mistoa

Enpresa handitu ahala egitura mistoak agertzen dira: lurralde-antolaketa, produktuka eta funtzioen arabera gurutzatuta, adibidez.

Lehiaren kontzeptu juridikoa

Lehia terminoa bi edo gehiagok merkatu bati produktu berberak edo ordezkagarriak eskaintzen dizkiotenean eta kontsumitzaile kopuru handiagoa erakartzen saiatzen direnean erabiltzen da. Lehiaren aldeko ikuspegitik, ekonomia askeagoa izango da ekoizleek euren hobespenen arabera aukera gehiago eskaintzen dutenean sektore desberdinetan.

Lehiaren defentsa eta debekatutako jokabideak

Merkatuak banatzeko helburuarekin legez kanpoko akordioak egitea kontsumitzaileei eta lehiakideei kaltea eragin diezaioke. Debekatutako jokabide nagusiak hauek dira:

• Prezioak koordinatuz finkatzea (prezio-kartelak).
• Merkatua edo hornikuntza-iturrien banaketa egitea.
• Produkzioa modu koordinatuan mugatzea prezioak neurriz aldatzeko.

Lehia desleiala

Lehia desleiala merkatuan norbaitek bere produktu edo zerbitzuak zabaltzeko egiten duen jarduera da, fede onaren kontrakoa denean. Horren barruan honako egintzak egon daitezke:

• Iraintzea: lehiakideen irudiari kaltea eragin diezaiokeen informazio faltsua zabaltzea.
• Beste baten izen ona aprobetxatzea gehiegizki.
• Industria edo enpresa sekretuen ustiapena.
• Engainagarriak diren jarduerak edo informazio okerra ematea.
• Merkatuan posizio nagusia legez kanpo eskuratzea.
• Kontsumitzaileak baztertzeko jarduerak, inolako justifikaziorik gabe.
• Prezioaren azpitik saltzea modu sistematikoan lehiakideak kanporatzeko asmoz.

Lehiaren aldeko organoak

• Lehiaren Aldeko Epaimahaia: lehia-defentsarako legea aplikatzen duen erakunde kolegiatua.
• Lehiaren Aldeko Zerbitzua: zaintze, ikerketa eta ikuskapen lanak betetzen dituen administrazio organoa.
• Lehiaren Aldeko Erregistroa: baimendutako akordioak inskribatzen diren eta debekatutako akordioak jasotzen dituen erregistroa.

Kokalekua

Enpresako lantegiaren kokalekua aukeratzeak epe luzerako eraginak ditu; ezin da leku hau hilero aldatzen, eta kokalekua lehiakortasunean abantaila eman dezake. Kokalekua aukeratzerakoan eragin ditzaketen faktore batzuk enpresa motaren arabera sailkatu ditzakegu.

Industrial enpresa baterako faktoreak

• Lehengaiak hurbiltasuna: lehengaien iturrietatik gertu egoteak garraio-kostuak txikitzen ditu eta lehengaiak azkarrago eskuratzeko aukera ematen du.
• Lan-merkatuaren eskuragarritasuna: beharrezko langileak leku horretan dauden edo ez kontuan hartu behar da (kopuru eta kualifikazio aldetik).
• Ekoizpen-prozesuaren berezitasunak: prozesu arriskutsuak, kutsakorrak edo zaratatsuak badira, kokaleku bereziak behar izaten dira.
• Komunikazioak: lehengaien sarrera, produktuen irteera eta hornitzaileen komunikazio erosoak funtsezkoak dira.
• Lurraren kostua: industri poligonoetan lur prezioak merkeagoak izaten dira eta azpiegitura egokiak daude (komunikabideak, zerbitzu komunala...).

Merkatal eta zerbitzu enpresa baterako faktoreak

• Lokalaren kostua: hobe kokatuta egon ahala salmenta handiago izan ohi da, baina lokalaren alokairua edo erosketa garestiagoa izango da.
• Bezeroen sarbidea: aparkalekuak, garraio publikoaren irisgarritasuna (autobusak, trenak, metroa).
• Lokalaren erosotasuna: barruko espazioa erosoa izatea langile eta bezaleentzat.
• Ingurune erakargarria eta ikusgarritasuna: zonalde komertzialean egotea, letrero erakargarriak izatea eta erosleentzako ikusgarritasuna bermatzea.
• Erwarted salmenten bilakaera: aukeratutako zonaldean beharrezko unitate kopurua saltzeko aukerak aztertu behar dira.

Dimentsioa eta erabilera tasa

Dimentsioa enpresak bere produkzio gaitasunaren arabera duen tamaina da, eta gaitasun hori ohiko egoeran duen produkzio tasa maximoa adierazten du. Erabilera edo okupazio tasa erabil daiteke dimentsioa eta ekoizpena hurbiltasunari neurtzeko:

ERABILERA TASA = (EKOIZPENA (UN) / DIMENTSIOA (UN)) × 100

Erabilera tasa handiagoa izateak unitateko kostu txikiagoak ekar ditzake, kostu finko guztiak unitate gehiagoren artean banatzen direlako. Asko erabilitako dimentsioa (%90 edo gehiago jarraian) izanez gero, dimentsioa handitzeko erabakia hartu beharko da.

Hazkundea: arrazoiak eta faktoreak

Enpresak hazteko arrazoiak izan ditzake: kostu-eskaintzetan abantaila lortzea, lehiakideak konkistatzea edo egonkortzea, hornidura-maila bermatzea, merkatuan posizioa indartzea eta irabaziak handitzea. Eskala ekonomiek kostuak murriztu eta etekin handiagoak ematen dituzte.

Hazkunde mota bi

1. Barruko hazkundea: enpresaren inbertsio berrien ondorioz gertatzen da (lantegi berriak egin edo zaharrak handituz). Inbertsioek denbora eskatzen dute.
2. Kanpoko hazkundea: beste enpresekin bategite, erosketa, integrazio edo lankidetzaren bidez lortzen den hazkundea.
   • Bategitea (fusioa): bi enpresak bat egiten dutenean, izaera juridiko berria sortuz (A + B = AB).
   • Eureganatzea (absorpzioa): enpresa batek beste bat erosten duenean, eta erositako enpresaren ondasunak bere barruan txertatzen direnean (A + B = A).
   • Integrazioa: enpresa taldeak —holding edo talde horizontal/bertikalak— kapitalaren kontrolaren bidez sortzen dira.

Lankidetza

Lankidetza enpresen arteko akordio bereziak dira, helburu komun baterako baliabideak eta ezagutzak elkar trukatzeko, arriskuak partekatzeko, kostuak murrizteko edo merkatu berrietara sartzeko. Lankidetza motak arrazoi teknologikoak, estrategikoak edo bestelakoak izan ditzake. Lankidetza epe laburreko edo epe luzekoa izan daiteke.

Lankidetza motak

• Finantzazko lankidetza: finantza-baliabideak lortzeko aliantzak.
• Merkataritzako lankidetza: produktuak hobeto merkaturatzeko, banatzeko eta merkatu berrietara sartzeko elkarlana; merkatu-ibilera ezagutzea, kostuak murriztea eta arriskuak partekatzea lor daitezke.
• Teknologia eta produkzioko lankidetza: garapen eta ekoizpen jarduerak elkarrekin egitea, teknologiak eta produkzio atalak partekatzea edo azpikontratatzea.

Enpresa multinazionalak

Enpresa multinazionalen garrantzia eta indarra garai moderno honetako fenomeno ekonomiko berezietako bat da. Multinazionalen jatorria merkatuen zabalketan eta tamainan dago: tamaina handiko enpresak dira eta merkatu globalagoak behar dituzte.

Multinazionalen ezaugarriak

• Herrialde gehiagotan emaitzak dituzten enpresak dira; filialek jarduera desberdinak izan ditzakete eta emaitzak orekatzen dituzte.
• Sartzeko gaitasun handia dute merkatuetan; maniobrabilitate eta iraunkortasun handiagoa eskaintzen dute.
• Teknologia aurreratuagoak erabiltzen dituzte eta I+G-n inbertsio handiak egiten dituzte.
• Antolaketa deszentralizatua izaten dute, sail eta funtzio desberdinekin.
• Helburu ekonomikoa izaten dute: herrialde guztietan etekin handiena lortzea.
• Herrialdeetako sistema politiko-ekonomikoa ondo ezagutzen dute eta kokapena hartzeko ikerketa-lanak egiten dituzte.
• Etengabeko hazkuntzan aritzen diren enpresa handiak izan daitezke; botere ekonomiko eta sozial handia izan dezakete.

Multinazionalen jarduera eta kontrolari buruzko eztabaidak eta araudien beharra handia da, beren eragina nazioarteko ekonomietan eta politiketan kontuan izanda.

Ohar finalean

Testu honek enpresaren oinarrizko kontzeptuak, egitura, funtzio eta arazo nagusiak jasotzen ditu. Informazio zehatzago edo adibide praktiko gehiagoren beharrik baduzu, prest nago laguntzeko.