Elebitasuna eta diglosia Euskal Herrian: definizioa, ezaugarriak eta idazleen ikuspegiak

Escrito el 21 de Diciembre de 2024 en euskera con un tamaño de 7,24 KB
Actualizado el 7 de Noviembre de 2026

Resumen

Testuak elebitasunaren kontzeptua azaltzen du, bi esanahi nagusiekin (pertsona elebiduna eta gizarte elebiduna), eta Euskal Herriko egoera soziolinguistikoa aztertzen du. Diglosiaren definizioa eta elebitasun orekatuaren helburua ere jorratzen dira. Gainera, euskarazko idazle batzuen lanak aurkezten ditu.

Puntos clave

Elebitasunak bi esanahi ditu: pertsona batek bi hizkuntza erabiltzeko gaitasuna eta gizarte batek barne-komunikaziorako bi hizkuntza erabiltzea.
Gizarte elebiduna da barne-komunikaziorako bi hizkuntza erabiltzen dituena.
Euskal Herrian, Hegoaldea eta Iparraldea kontuan hartuta, hiru hizkuntza erabiltzen dira, baina alde bakoitzean gizarte mailan bi soilik.
Elebitasun orekatuaren helburua da bizilagun guztiak elebidunak izatea eta nahi duten hizkuntza nahi duten lekuan erabiltzeko gai izatea.
Diglosia gertatzen da bi hizkuntza hierarkizatuta daudenean: bat funtzio arruntetarako eta bestea funtzio prestigiotsuetarako erabiltzen da.
Testuak idazle batzuen lanak aipatzen ditu, esaterako Salbatore Mitxelena, Orixe, Txillardegi eta Luis Villasante.

Resumen generado con IA a partir del documento. Ponte a prueba

Elebitasuna eta Diglosia Euskal Herrian

Elebitasunaren Definizioa

Elebitasuna definitzeko, hitzaren bi esanahiak izan behar ditugu kontuan:

Elebiduna den gizakiaren nolakotasuna adierazten du, hots, pertsona batek bi hizkuntza erraztasun osoz eta arlo guztietan erabil ditzakeenaren zera.
Gizarte batean barne-komunikaziorako bi hizkuntzen erabilpena ere adierazten du. Bigarren esanahi honen arabera, elebitasuna taldeari dagokio, ez gizabanakoari.

Elebitasuna, beraz, ikuspuntu desberdinetatik azter dezakegu, psikologiari, hizkuntzalaritzari eta soziolinguistikari baitagokio. Psikologia eta hizkuntzalaritza arloetan, gizabanakoari elebiduna izateak dakarkion aberastasuna eta aukera aniztasuna argi daude. Hemen, elebitasunaren maila soziolinguistikoari heldu nahi diogu, gizarteari dagokiona, alegia.

Edozein gizartek edo gizataldek ditu partaide elebidunak, baina gizarte guztiak ez dira elebidunak. Gizartea elebiduna izango da bere barne-komunikaziorako bi hizkuntza erabiltzen baditu.

Euskal Herriaren Elebitasun Maila

Zein neurritan da Euskal Herria elebiduna? Onartzen badugu Euskal Herria bere osotasunean -Hegoaldea eta Iparraldea- kontuan hartzen badugu, gure gizartean hiru hizkuntza erabiltzen dira, nahiz eta alde bakoitzean bi baino ez erabili gizarte mailan. Bestalde, bizilagun guztiek ez dakizkigu bi hizkuntzak; euskara dakigun guztiok erdararen bat ere badakigu, baina ez alderantziz.

Historian zehar, oro har, hiru iritzi aurkitu ditugula esan dezakegu: gizarte erdaldun elebakarra, elebiduna edota euskaldun elebakarraren aldeko iritziak.

Elebitasun Orekatua

Zer da elebitasun orekatua? Euskal Herriko bizilagun guztiak elebidunak izatea eta nahi dutenean, nahi duten lekuan, nahi duten hizkuntza erabiltzeko gai izatea da helburua; hots, eskolan, lagunartean, erakunde ofizialetan…

Diglosiaren Definizioa

Hizkuntz komunitate batean bi hizkuntza elkarrekin bizi direnean eta hierarkizatuta daudenean, egoera diglosiko baten aurrean gaudela esaten da. Bi hizkuntza horietako bat gizarteko funtzio konkretu batzuetarako soilik erabiltzen da (lagunen artean, etxean… esate baterako) eta besteak betetzen ditu funtzio prestigiotsuak (negozio-harremanak, goi mailako erakunde eta instituzioetako zereginak…). Bi hizkuntzak eremu berean erabiltzen dira, baina bat funtzio batzuetarako eta bestea besteetarako. Beraz, nolabaiteko gatazka egon ohi da bien artean.

9. UNITATEA: Saiakera eta Beste Prosa Lan Batzuk

Idazlea	Titulua	Lan Mota	Urtea	Berezitasunak
Salbatore Mitxelena (1918-1965)	Ama-semeak	Antzerkia	1951	Une triste hartan Euskal Herriak bizi zuen kinka larria aurkeztu nahi zuen. Kezka hau bere obra guztian agertuko zaigu. Gerrak euskaldunen artean utzi dituen zauriak ia sendaezinak iruditzen zaizkio. Batasuna, tolerantzia eta zintzotasuna aldarrikatzen ditu.
Arantzazuko kondairan	Antzerkia	1951
Unamuno eta Abendats (Iñurritza goitizenaz)	Unamuno	Saiakera poetikoa	1958	Gai korapilatsu bati heldu zion: ezker-eskuinean inork aipatu ere egiten ez zuen filosofo bilbotarraren pentsamoldea eta jokabidea aztertu zuen. Unamunoren bizitza eta obra oinarritzat hartuaz, S. Mitxelenak euskaltasunari buruzko hausnarketa proposatzen digu.
Nikolas Ormaetxea “ORIXE” (1888-1961)	Quito´n arrebarekin	Prosa erlijiosoa	1950-54 Zatika 1987an liburua	Trebea da Orixe barne-mundu nahasian gertatzen zaizkionak adierazi nahi dituenean. Bere lema: “Gauza eder aunitz esan, labur esan, arin eta laster esan”. Hau da bere helburua. Ondorioz, hizkera trinkoa eta kontzeptuala darabil.
Jainkoaren bila	Prosa erlijiosoa	1971
Jokin Zaitegi (1906-1979)	Platon´eneko atarian	Saiakera	1962	Filosofo grekoaren pentsakera aztertzen du.
Luis Villasante (1920-2000)	Kristau fedearen sustraiak: + Jainkoa +Jesukristo + Eliza	Prosa erlijiosoa	1962, 1969, 1984	Kontzeptuak aurkezteko argitasuna eta zehaztasuna dira Villasanteren dohainik nabarmenenak. Liburu hauen bidez garbi ikus daiteke euskararen batasun-prozesuaren nondik norakoak.
Jon Etxaide (1920-1998)	Hamasei seme Euskalerri´ko	Biografiak	1958	Etxeparengandik hasi eta Elizanbururengaino, lau mendetako eta Ipar nahiz Hego aldeko 16 idazleren xehetasunak ematen dizkigu.
	Joanak-joan	Nobela	1955	Pierre Topet Etxahunen bizitza kontatzen du eleberri honetan. Aurrerago, Etxahunen bertsoak euskara batura ere egokitu zituen
	Etxahun´en bertsoak gipuzkeraz	Nobela	1969
	Etxaide jauna	Prosa lana- Biografia	1987	Ignazio Maria Etxaideri buruzko lana da. Bere aita eta Azkueren ondorengo euskaltzainburu izan zenaren biografia da.
Luis (Koldo) Mitxelena (1914-1987)	Mitxelenaren idazlan hautatuak	Saiakera	1972	Bizi zela ez zuen euskarazko libururik argitaratu. PATXI ALTUNAK batu zizkion “Mitxelenaren idazlan hautatuak”. JUAN ANTONIO LETAMENDIAK argitaratu zizkion. Mitxelenaren euskarazko lanek berezko pisua daukate kopuruaren aldetik eta baita kalitatearen aldetik ere. Hainbat aldizkaritan sakabanaturik zegoen Mitxelenaren lana bere heriotzaren ondoren argitaratu zuten. Denetarik aurki daiteke: artikuluak, hizkuntza eta literaturari buruzko idazlanak… Idazmolde eredugarri baina zailean, dotoreziarekin batera zorroztasuna eta ironia egoki erabiltzen ditu.
	Zenbait hitzaldi	Saiakera	1972
	Euskal idazlan guztiak		1988
Jose Basterretxea “Oskillaso” (1911-1996)	Kurloiak	Ipuin liburua	1962	Euskara batuaren auzian murgilduta, bere euskara osoatuan egindako lana.
Jose Luis Alvarez Enparantza “Txillardegi” (1929-2012)	Huntaz eta Hartaz	Saiakera	1965	Batuaren bidean eragin handia izango zuen liburua argitaratu zuen. Hizkera bizi, moderno eta ausartaz garai hartako gizartean pil-pilean zeuden gaiak garatzen ditu 10 saiakera laburretan. Hizkuntzalaritzatik kanpo, gizarte-gaiak ditu gogokoen: politika eta soziolinguistika.
	Euskal Herria helburu	Autobiografia	1994
Rikardo Arregi (1942-1969)	Herriaren lekuko	Aldizkarietako lanen hautaketa	1972	Eragile bizkorra, antolatzaile zuhurra eta oso langilea. Nazioarteko egoera politikoaz idazten zuen, ez baitzegoen bertako gorabeherak zuzenean kontatzerik. Bere bi liburuak hil ondorengoak dira:
	Politikaren atarian	Aldizkarietako lanen hautaketa	1969

Preguntas frecuentes

Zer da diglosia?

Hizkuntz komunitate batean bi hizkuntza elkarrekin bizi direnean eta hierarkizatuta daudenean gertatzen den egoera da. Bat funtzio arruntetarako erabiltzen da eta bestea funtzio prestigiotsuetarako.

Zer da elebitasun orekatua?

Euskal Herriko bizilagun guztiak elebidunak izatea eta nahi duten lekuan eta nahi duten hizkuntza erabiltzeko gai izatea da helburua, hala nola eskolan, lagunartean edo erakunde ofizialetan.

Zein bi esanahi ditu elebitasunak?

Lehen esanahiak pertsona batek bi hizkuntza erraz eta arlo guztietan erabiltzeko duen gaitasuna adierazten du. Bigarrenak gizarte batek barne-komunikaziorako bi hizkuntza erabiltzea adierazten du.