Jon Mirande (1925-1972): idazlea, pentsalari heterodoxoa eta Igela aldizkaria

Resumen

Dokumentuak Jon Mirande idazle zuberotarraren bizitza eta ibilbidea laburbiltzen ditu: euskara berreskuratzeko prozesua, hizkuntza ugari ikasteko zaletasuna eta euskal giroan izandako baztertzea. Halaber, Igela aldizkaria eta haren pentsamendu heterodoxoa, bere poemak, ipuinak eta itzulpenak azaltzen ditu, baita hil ostean argitaratutako lanak ere.

Puntos clave

Jon Mirande Parisen jaio zen 1925ean eta 1972an hil zen, Paris bertan, idazle zuberotarra zelarik.
1947an hasi zen euskara berreskuratzen, eta hogeitik gora hizkuntza ikasi zituen.
1962an Txomin Peillenekin batera Igela aldizkari heterodoxo eta kritikoa atera zuen.
Bere lanetan umore beltza, erotismoa eta ironia lantzen zituen, eta paganismoaren alde egin zuen.
1958an euskaltzain urgazle izendatu zuten, baina ez zen inoiz euskaltzain oso bihurtu.
Hil ondoren, 1976an Idazlan Hautatuak eta beste bilduma batzuk argitaratu ziren.

Ponte a prueba

Bizitza eta Ibilbidea

Parisen jaiotako zuberotar idazlea (Paris, 1925 - Paris, 1972). Guraso zuberotarrak zituen, Parisa lan bila joanak. Euskara galdu egin zuen eskolan. Bigarren Mundu Gerra garaian Bretainian egon zen; lagun bretoiak, abertzale naziak, egin zituen han, eta haien hizkuntza ikasi zuen.

Euskara Berreskuratzea eta Hizkuntzak

1947an, Finantza Ministerioan lanean ari zela, hasi zen euskara berreskuratzen. Hizkuntza asko ikasi zituen, hogeitik gora:

Hizkuntza modernoak: gaztelania, alemaniera, ingelesa, italiera, bretoiera, irlandera, etab.
Hizkuntza zaharrak: greziera, latina, etab.

Euzko Gogoa, Gernika, Egan, eta Elgar agerkarietan argitaratu zituen poemak, itzulpenak, ipuinak eta artikuluak. Hori zela eta, hasi zen hegoaldeko eta iparraldeko euskaltzaleekin harremanetan.

Pentsamendu Heterodoxoa eta Igela Aldizkaria

1949an Txomin Peillen ezagutu eta lagun egin zuen. Biok batera atera zuten, 1962an, Igela izeneko aldizkari heterodoxo eta kritikoa. Ordu arte erabili gabeko gaiak lantzen zituen bere lanetan: umore beltza, erotismoa, ironia...

Lan horietan Spenglerren eta Nietzscheren eragina antzematen da; bide horretatik datorkio, besteak beste, nazismorako atxikimendua. Mendebaleko demokraziaren, katolikotasunaren eta «konpromisozko» literaturaren kontra idatzi zuen, eta paganismoaren alde egin zuen.

1970ean argitaratu zen bizirik zela argia ikusi zuen liburu bakarra: Haur besoetakoa eleberria, hamar bat urte lehenagotik idatzita bazeukan ere. 1958. urtean euskaltzain urgazle egin zuten, baina inoiz ez zen euskaltzain oso izatera heldu, nahiz eta Krutwigek kargu horretarako aurkeztu zuen.

Baztertua eta mespretxatua sentitzen zen euskal giroan. Osasunez ere ez zebilen ongi, eta erabat etsita, idazteari urte batzuk lehenagotik utzita, bere buruaz beste egin zuen. Eragin handia izan du geroko zenbait idazle gazteagoengan.

Idazlanak eta Ondarea

Poema Bildumak

Mirandek berak prestatua zuen poema sorta bat argitara emateko Ilhun-argiak izenburupean, baina ez zuen lortu inork argitaratzerik. Horregatik, poeta hil eta handik lau urtera atera zen Miranderen lehen poema bilduma, Orhoituz izenburu zuela, A. Eguzkitza paratzaile izanik.

Geroztik, argitalpen hauek egin dira, poema berriak aurkitu ahala osatuak:

X. Olarra (1984): Ene jainko-eidol zaharra, lur!
Tx. Larrea (1984): Poemak 1950-1966
F. Juaristi (1992): Ilhun-argiak/Claroscuros

Hitz Lauzko Lanak eta Itzulpenak

Hitz lauzko lanen hautaketa bat egin zuen Txomin Peillenek eta Idazlan Hautatuak izenburupean argitaratu zituen 1976an. Ondoren, ipuin guztiak, euskaraz sortuak eta itzuliak, argitaratu ziren Patri Urkizuren ardurapean (1984, Gauaz parke batean —Ipuin izugarriak—), eta artikuluak Tx. Larreak apailatuta (1985, Miranderen lan kritikoak).

Bestalde, Mirandek idazle askoren lan txikiak itzuli zituen euskarara: ipuinak eta poemak (Kafka, Poe, Jasson, Von Hofmannsthal, O'Neill, Sakirenak, besteak beste).

Preguntas frecuentes

Noiz jaio zen Jon Mirande?

Jon Mirande Parisen jaio zen 1925ean, guraso zuberotarren seme gisa, eta 1972an hil zen Paris bertan.

Zer da Igela aldizkaria?

Igela 1962an Txomin Peillenekin batera Mirandek sortutako aldizkari heterodoxo eta kritikoa da. Ordu arte erabili gabeko gaiak lantzen zituen, hala nola umore beltza, erotismoa eta ironia.

Zergatik ez zen Mirande euskaltzain oso bihurtu?

1958an euskaltzain urgazle izendatu zuten, baina testuak ez du azaltzen zergatik ez zen inoiz euskaltzain oso izatera heldu, nahiz eta Krutwigek kargu horretarako aurkeztu zuen.