XVIII. mendeko Iparraldeko euskal literatura: sarrera

XVIII. mendeko Iparraldeko euskal literatura

Iparraldeko euskal literaturak ez du mende honetan aurrekoan adinako garrantzirik erdietsiko. Ez dago Sarakoaren moduko talde esanguratsurik. Buruzagia Sarako Joanes Etxeberri medikua izan zitekeen. Bestalde, mendea gora-behera handikoa suertatzen da.

Testuinguru historikoa eta Ilustrazioa

1789tik aurrera izugarrizko ekaitza jasango du Frantziako Iraultza bortitzaren ondorioz; Iparraldeko gizarteak astindu galanta izango du: gerrak eta liskarrak, Foruen deuseztatzea eta estatu frantses berriaren antolamendu bateratua ezarriko zaie hiru probintziei. XVIII. mendeari Argien mendea deitu zaio, Ilustrazioaren garaia baita. Jakin-min orokorraren eta Entziklopediaren sasoia dugu.

Montesquieu, Voltaire, Diderot, Rousseau eta beste batzuen ideiak Frantziara eta Europa osora hedatuko dira: arrazoiaren nagusitasuna aldarrikatzen da, gizabanakoaren balioa azpimarratzen da eta zientzia zein teknikaren ahalmenean sinesten da. Ideia berriok gutxitan izango dute oihartzuna Iparraldeko euskal idazleen artean, zenbait agiri eta bertsotan ez bada. Argitaratzen diren obrarik gehienak elizgizonek moldatuak ditugu.

Joanes Etxeberri Sarakoa (1668-1749)

Jaioterrian, Saran, ekin zion sendagile lanari, baina gerora Hego Euskal Herrira etorri zen. Gizon kultua genuen Etxeberri eta oso euskaltzalea. Irakurriak zituen aurreko gizaldiko euskal idazleen lanak, Axular eta Oihenartenak batez ere. Etxeberrik euskararen inguruan gauzatu zituen bere idazlan guztiak: latina ikasteko euskarazko metodoa, euskararen apologia eta hiztegia.

Etxeberriren obra nagusiak

• Lau-urdiri gomendiozko karta edo gutuna: Liburu honetan bere egitasmoa azaldu zuen, baina biltzarkideek ez zioten jaramonik egin eta ezin izan zituen plazaratu honako hauek:
• Euskararen etorkia: Jatorria esan nahi du etorki hitzak. Gure hizkuntzaren gorazarre sutsua dugu, euskaraz moldatua.
• Euskarazko hatsapenak latin ikasteko: Euskaldunak gaztelaniazko edo frantsesezko katiximetara jo behar izaten zuen latinaz jabetzeko. Gainera, euskaraz ere alfabetatzeko aukera eskaintzen zitzaion euskaldunari.
• Hiztegia: Euskaraz, latinez, frantsesez eta gaztelaniaz atondua.

Prosa erlijiosoa eta itzulpenak

Literatura eliztarrak fruitu pilatxoa eman zuen. Axularrek finkaturiko lapurtera klasikoan zenbait liburuk ezagutu zuten argia, baita zubereraz ere. Gehienetan ez ziren lan originalak, moldaketak edo itzulpenak baizik. Idazle eta obra batzuk aipa daitezke:

• Mitxel Xurio: Jesu Kristoren imitazionea.
• Bernart Larregi: Testament Zaharreko eta Berriko historioa.
• Andres Baratziart: Meditazione tipiak.

Lan ez-erlijiosoak eta Josef Egiategi

Lanik originalenak inprimatu gabe gelditu zitzaizkigunak dira. Arestian aipatu dugunez, J. Etxeberriren obrek patu gaiztoa izan zuten, baina are latzagoa izan zen Josef Egiategiren eskuizkribuen historia. Ez ziren 1960ra arte aurkitu, eta hiru liburutatik bakarra dago publikaturik: Filosofo euskaldunaren egia (jatorrizkoan ekheia). Egiategiren lana berezia da, herriarentzako filosofia moduko bat egin baitzuen. Ez da oso irakurterraza, hizkera garbizalea erabiltzen duelako eta Larramendiren hiztegiko neologismo asko sartzen dituelako.

Bertso bildumak eta Ternuako poemak

Baionako Euskal Museoan koaderno txiki batean ondutako bertsoak biltzen dira; 30 poematik gora dira guztira. Kontapoesia da gehienbat; horregatik, sasoi hartako gertaera, pasadizo, gatazka, herri eta pertsonaien albisteak ematen zaizkigu. Ternuari buruzko hiru poema luzeak 1984an inprimatu ziren. Koaderno osoa 1987an publikatu zen Bertso zahar eta berri zenbaiten bilduma tituluaz.

Euskal arrantzaleak urtero joaten ziren Ternua eta Labradorreko ur hotzetara bakailaoa eta balea harrapatzera. Gai horri buruzko hiru poema dira bildumaren lehen orrietakoak:

1. Partiada tristea, Ternuara: Senideei egindako agur hunkigarriak.
2. Itsasoko perillak: Ameriketarako bidean dauden arriskuak.
3. Ternuako penak: Arrantzaleek Ameriketan dituzten nekeak eta lanak.