Ehunak: epitelioa, konektiboa, muskularra eta landarea

1. Epitelioko ehunak

Estaldura epitelioen zelulak elkarri estu lotuta daude, eta ez dute zelula artean ia substantziarik. Bi motatakoak izan daitezke: estaldura-epitelioa eta guruin-epitelioa.

1.1 Estaldura-epitelioak

Gorputz azala eta organismoaren barne-barrunbeak estaltzen dituzte.

Irizpideak

• Geruzen kopuruaren arabera: sinpleak (geruza 1) eta geruzatuak (2 edo gehiago).
• Formaren arabera: laukoak (lauko epitelioa) eta prismatikoak (kubikoak edo zilindrikoak).

Epitelio sinplea

• Geruza bakar batez osatuta dago.
• Epitelio sinpleari endotelioa deritzo.

Epitelio prismatico sinplea

• Geruza bakar batez osatuta dago.
• Mantenugaiak xurgatzen dira mintzaren inbaginazioen bidez.
• Zelulak lausoak edo kubikoak izan daitezke.
• Mikroviloiak izaten dituzte.

Epitelio geruzatua

• Geruza bat baino gehiago ditu.
• Zelulak normalean kubikoak edo lausoak izan daitezke.
• Ahoan, faringean eta antzekoetan aurkitzen da.

Epitelio pseudogeruzatua

• Bere zelulek hainbat altuera hartzen dute (itxuraz geruzatua bada ere, geruza bakarra dute).
• Arnas aparatuaren hodiak estaltzen ditu.
• Zelulek zilioak dituzte eta substantziak kanporatzen dituzte.

1.2 Guruin-epitelioak

Zelula jariatzailez osatuta daude eta hauek guruinak sortzen dituzte. Ehun interstizial batek inguratzen du guruin-ehuna eta hau ez da jariatzailea.

Exokrinoak

• Produktua zuzenean kanpora jariatzen dute hodi baten bidez.
• Izerdi-guruinak, listu-guruinak eta antzekoak exokrinoak dira.

Endokrinoak

• Hormonak odolera jariatzen dituzte.
• Hipofisia, tiroidea eta antzekoak endokrinoak dira.

2. Ehun konektiboak

Babes eta euskarriko funtzioak dituzten ehunak dira. Funtsezko substantzia konplexuz eta proteinazko zuntzez osatuta daude.

Bi atal nagusi ditu:

• Funtsezko substantzia bat: ura, gatz mineralak eta polisakarido konplexuz osatua.
• Proteina-zuntzak: kolagenozkoak, elastinazkoak edo erretikulinazkoak izan daitezke.

Zelula-mota nagusiak:

• Zelula finkoak.
• Zelula migratzaileak.

2.1 Ehun konjuntiboa

Zelula ugarienak fibroplastoak dira eta hauek izar-forma dute.

Laxoa

• Fibroplasto ugari dituzte.
• Larruazalaren azpian egoten dira.
• Dermisa eratzen dute.

Trinkoa

• Zelulaz kanpoko matrizeak zelula baino zuntz gehiago ditu.
• Ahots-kordetan eta tendoietan fibroplasto trinkoak egoten dira.

2.2 Gantz-ehuna

Adipozito izeneko zelulek osatuta daude eta lipido biltegiak dituzte. Funtzioa energia-erreserba izatea eta larruazalaren gantz-panikulua eratzea da.

Arrea (briteko gantza)

• Lipidoak metatzen dituzten adipozitoez osatuta dago.
• Funtzio nagusia beroa sortzea da.

Zuria (egitura-gantza)

• Adipozito esferikoz osatuta dago.
• Lipidoak metatzen dituzte gantz tanta handietan.

2.3 Kartilago-ehuna

Funtzio nagusia artikulazio-gainazaleei eustea da. Matrize solidoa baina malgua da eta haien zelulak biribilak dira. Kondroblasto eta kondrozito deritze.

Kartilago hialinoa

• Substantzia eta kolageno asko ditu.
• Sudur trenkada, laringea eta antzeko egituretan aurkitzen da.

Elastikoa

• Matrize berezi bat du.
• Belarri-pabiloian dago.

Zuntz-kartilagoa

• Matrize urria du eta kolagenoan aberatsa da.
• Orno arteko diskoak eratzen ditu.

Muskulu-ehuna

Muskulu-ehunaren ezaugarri nagusia zelulaz kanpoko matrize urria izatea eta muskulu-zuntzez osatuta egotea da. Uzkurduran espezializatuak dira. Zitoplasman miozuntzak ugari daude, eta horien artean aktina eta miosina harizpiak daude.

Ildaskatua (eskuzkatua, muskulu eskeletikoa)

• Zilindro formakoa da.
• Muskulu-zuntzez osatuta dago.
• Marra paralelo eta tartekatuetan kokatzen dira miozuntzak.

Lisoa

• Elkarri estu lotuta dauden zelula txiki, luzanga eta fusiformez osatuta dago.
• Miozuntzak zelulan paraleloan kokatzen dira.

Nervio-ehuna

Bi zelula motaz osatuta dago: neuronak eta glia-zelulak. Zentzumen-informazioa eroatea eta behar duten organoetara eramatea dira bere funtzio nagusiak.

Neuronak

• Nerbio-bulkadak (konduktu elektrikoak) ekoizten eta transmititzen dituzte.

Gliak

• Euskarri, nutrizio, betetze, isolatze eta babes funtzioak dituzte.
• Adibidez: astrozitoak, Schwann-zelulak, oligodendrozitoak, mikroglia.

Landare ehunak

Landare helduen ehunetako zelulak zelulosa-pareta batez estalita daude; honek plasmodesmo izeneko poro batzuk ditu. Zulo horietatik egiten dute inguruko zelulekin substantzia-trukea. Landare-zelulek ez dute zelula arteko matrizerik edo ehunik.

Ehun meristemikoa

Hau arduratzen da landareen hazieraz eta garapenaz. Haren zelulak bizitzak, txikiak, bakuolorik gabeak eta zelula-pareta meheak dituzte. Mitosi-fasean egoten dira; honi esker gertatzen dira hazkuntza eta zatiketa.

• Meristemo primarioak: Enbrioi-zeluletan dute jatorria. Landarearen muturretan egoten dira. Luzatzeaz arduratzen dira.
• Meristemo sekundarioak: Zelula-multzo hauek eraztun moduan beste ehunen artean kokatuta daude. Landare helduetan daude eta loditzeaz arduratzen dira. Bi motatakoak izan daitezke:
  • Cambiuma: Ehun eroaleak sortzen ditu; xilema barrenalderantz eta floema kanpoalderantz.
  • Felogenoa: Barnealderantz parenkima sortzen du, eta kanpoalderantz suberra.

Ehun babeslea

Landareen kanpoaldea babesten du; ura galtzea saihesten du, eta tenperaturaren aldaketa, parasito eta kalte mekanikoen aurrean babesten ditu.

Epidermis

• Ez du kloroplastorik; zelulak elkarri lotuta daude espaziorik gabe eta kanpoko estalki bat dute, kutikula izenekoa. Hau substantzia iragazgaitz bat da, ura galtzea eragozten duena.
• Estomak egiturak ditu: giltzurrun itxurako bi zelulez osatutako egiturak dira. Haien artean ostioloa dago, zein ireki edo ixten den gas-trukea eta transpirazioa erregulatzeko.
• Trikomeak landareen egitura epidermikoak dira. Sustraietan ura eta gatz mineralak xurgatzera laguntzen dute eta landareak babesten dituzte.

Suberra

• Geruza askotako zelula hilez osatuta dago. Airez beteta daude eta pareta lodiak dituzte.
• Suberinaz, substantzia iragazgaitz batez bustita daude. Gas-trukea errazteko, hauek zulo edo zulogune batzuk dituzte.

Ehun parenkimatikoa

Ehunak elkartzeko eta haien arteko tarteak betetzeko balio du. Zelula biziz osatuta dago, bakuolo handiak eta zatitzeko ahalmena dute. Adierazgarriena parenkima klorofilikoa da.

Kloroplastoak dituzte fotosintesia egiteko, eta horrek kolore berdea ematen die landareei. Zurtoinetan eta hosto berdeetan aurkitzen da. Bi motatakoak izan daitezke:

• Hesi formako parenkima: Kloroplasto askoko eta estu lotutako zelula luzangaz osatuta dago. Eguzki-energia atxikitzea dute helburu.
• Sinu-parenkima: Hostoen barnealdean eta barne-geruzetan dago. Mugitzen diren substantziak metatzen ditu.

Beste parenkima motak:

• Ur-parenkima: Zelulek urez betetako bakuolo asko dituzte ura metatzeko.
• Erreserba-parenkima: Hainbat substantzia biltzen ditu, hala nola gantza edo almidoia.
• Aire-parenkima: Zelula arteko tarte edo hutsune asko ditu zirkulaziorako eta airea metatzeko.