Digestio eta Arnas Aparatuak: Anatomia eta Funtzioak

Digestio-aparatua: Anatomia eta Atalak

Digestio-aparatua elikagaiak mantenugai bilakatzeaz eta substantzia soilagoak sortzeaz arduratzen da, zelula guztietara iritsi eta haiek erabil ditzaten. Bi atal nagusi ditu: digestio-hodia eta guruinak.

Digestio-hodiaren egitura

Ahoa: Hortzak elikagaiak mozteko eta mastekatzeko erabiltzen dira. Mihia organo gihartsua da, elikagaiak mugiarazteko eta listuarekin nahasteko.

Faringea: Elikagaiak ahotik hestegorrirantz doaz eta airea laringerantz. Epiglotis izeneko tolestura du, elikagaiak arnasbideetara pasatzea eragozten duena.

Hestegorria: Faringea eta urdaila lotzen dituen hodia da, diafragma zeharkatzen duena.

Urdaila: Digestio-hodiaren zabalgunea da; barruko tolesturetan guruinak ditu. Bi balbula ditu elikagaien fluxua kontrolatzeko: kardia sarreran eta piloa irteeran.

Heste meharra: Sabealdean tolestuta dago. Barruko paretetan heste-urinak isurtzen dituzten guruinak ditu. Hiru zati ditu: duodenoa, jejunoa eta ileona.

Heste lodia: Heste meharra inguratzen du, alderantzizko 'U' itxurarekin. Hiru zati ditu: heste itsua (apendizearekin), kolona (goranzkoa, zeharkakoa eta beheranzkoa) eta ondestea (uzkian amaitzen dena).

Guruin erantsiak

Guruin hauek hoditik kanpo daude eta elikagaien degradazioan parte hartzen duten entzimak dituzten urinak sortzen dituzte:

• Listu-guruinak: Listua sortu eta ahora jariatzen dute. Nagusiak mihipekoak, masailpekoak eta parotidak dira.
• Pankrea: Urdailearen azpian dago. Pankrea-urina duodenora jariatzen du eta intsulina odolera.
• Gibela: Prozesu kimiko asko egiten ditu (glukogenoa metatu, alkohola eta botikak deuseztatu). Behazuna sortzen du, behazun-maskurian pilatu eta duodenora isurtzen dena lipidoak digeritzeko.

Arnas-aparatua eta Gas-trukea

Aireko oxigenoa arnas-aparatuaren bidez sartzen da organismora eta odolera igarotzen da. Zelula-arnasketan sortutako karbono dioxidoa kanporatzeaz ere arduratzen da. Bi atal ditu: arnasbideak eta birikak.

Arnasbideen funtzioa

Sudur-hobiak: Airea berotu, hezetu eta partikulak atxikitzen dituzte mukiari esker.

Faringea: Arnas-aparatuaren eta digestio-hodiaren arteko pasabide komuna. Epiglotisa itxi egiten da jatean, elikagaiak arnasbideetara joan ez daitezen.

Laringea: Bertan daude ahots-kordak; hauek bibratzean soinua sortzen dute.

Trakea: 'C' itxurako kartilagoz osatutako hodia. Zilio-zelulaz eta mukiz estalita dago garbitasuna mantentzeko.

Bronkioak eta bronkioloak: Trakeatik sortzen diren bi hodiak dira, birika bakoitzean sartzen direnak.

Biriken egitura

Birika bakoitza pleura izeneko mintz bikoitz batez inguratuta dago. Pleura-likidoari esker, birikak erraz mugitzen dira arnasa hartzean. Bronkioloen amaieran birika-albeoloak daude, saku albeolarretan bilduta.

Gas-trukearen prozesua

Gas-trukea birika-albeoloetan gertatzen da. Albeoloen inguruko kapilarretako odolak karbono dioxido asko eta oxigeno gutxi dakar. Gasak kontzentrazio handieneko gunetik txikienera hedatzen dira: odolak CO2-a albeoloan uzten du eta oxigenoa hartzen du ehunetara eramateko.

Osasuna: Tabakismoa eta Gaixotasunak

Tabakismoaren arriskuak

Tabakoak substantzia kaltegarri asko ditu:

• Nikotina: Mendekotasuna eragiten duen droga.
• Karbono monoxidoa (CO): Hemoglobinarekin elkartzen da, oxigenoaren garraioa oztopatuz eta nekea eraginez.
• Alkitrana: Zelula ziliatuen gainean kokatzen da, arnasbideen garbiketa eragotziz.

Digestio-aparatuko gaixotasunak

• Txantxarra: Bakterioek elikagai-hondarrez (gluzidoez) elikatzean sortutako infekzioa.
• Ultzera peptikoa: Digestio-hodiko paretetako zauriak.
• Gastroenteritisa: Urdailaren eta hestearen barne-mintzaren hantura.
• Apendizitisa: Apendize bermiformea buxatzea.
• Idorreria: Heste lodiak ur gehiegi xurgatzean sortutako gorotz lehorrak.
• Hepatitisa: Gibelaren hantura.

Arnas-aparatuko gaixotasunak

• Asma: Bronkioen aldi baterako uzkurketaren ondoriozkoa.
• Pneumonia: Birika-ehunen hantura akutua (bakterio edo birusek eragina).
• Hotzeria eta gripea: Birusen bidezko infekzioak.
• Bronkitisa: Bronkio-mukosen hantura.
• Faringitisa eta amigdalitisa: Mikroorganismoek eragindako hanturak.
• Errinitis alergikoa: Polenak edo akaroek eragindako sudur-mukosaren hantura.

Ohitura Osasungarriak

Digestio-aparaturako gomendioak

• Poliki jan eta ondo mastekatu.
• Zuntza duten elikagaiak hartu.
• Alkoholik ez hartu eta ura edan.
• Eskuak garbitu eta aho-higienea zaindu.

Arnas-aparaturako gomendioak

• Giro osasungarria eta aireztatua mantendu.
• Kirola neurrian egin.
• Ez erre inoiz eta kutsatutako lekuak saihestu.

Funtzio Fisiologikoak

Aireztapena: Arnasgora eta arnasbehera

Arnasgora: Oxigenoz aberatsa den airea sartzen da. Saihetsarteko giharrak uzkurtu eta saihetsak igotzen dira; diafragma uzkurtu eta jaitsi egiten da.

Arnasbehera: CO2-z betetako airea kanporatzen da. Saihetsartekoak erlaxatu eta diafragma igo egiten da.

Biriken arteko aldea: Ezkerreko birika txikiagoa da (bi lobulu) eta eskuinekoa handiagoa (hiru lobulu).

Digestio-funtzioaren faseak

Lau funtzio nagusi ditu, ekintza mekaniko eta kimikoen bidez:

1. Ahoratzea: Mastekatzea (hortzak), listuztatzea (elikadura-boloa sortu) eta irenstea (mugimendu peristaltikoak).
2. Digestioa: Ahoan (amilasa), urdailean (urin gastrikoa eta pepsina) eta heste meharrean (behazuna, pankrea-urina eta heste-urina). Kimoa kilo bihurtzen da.
3. Xurgapena: Mantenugaiak odolera igarotzen dira heste-biloen eta mikrobiloen bidez. Heste lodian ura eta gatz mineralak xurgatzen dira.
4. Gorotzen eraketa: Digeritu ezin diren hondakinak trinkotu eta kanporatzen dira.

Kolonaren atalak

Heste lodian honako hauek bereizten dira: goranzko kolona, zeharkako kolona, beheranzko kolona, heste itsua, apendize bermiformea eta ondestea.

Galdera eta erantzuna

Zein dira digestio-aparatuan dauden bi guruin motak?

1. Guruin erantsiak: Adibidez, pankrea eta gibela.
2. Digestio-hodiko guruinak: Adibidez, urdaileko eta heste meharreko guruinak.