Deskribapen testuak: motak, ezaugarriak eta ekoizpena

2.UNITATEA:

GERRA AURREKO ERAKUNDEAK ETA TALDEAK.-

AURREKOAK :

- XX. Mendearen hasierarekin batera aldakuntzak datozkio Euskal Literaturari. Aurreko

hamarkadan susperraldia sumatzen da :

- Iparraldean : ohiko eliz liburugintzaz gain, poesiak eta kazetaritzak urrats

garrantzitsuak emango ditu XIX. Mendearen azken urteotan.

- Hego Euskal Herrian : foruen galerak (1876) eta iraultza industrialak dakarten

egoera sozio-politiko berriak euskararen aldeko mugimendu berriak bideratuko ditu.

- Garai hartako euskal gizarteak gabezia eta hutsune larriak ditu literatura moderno eta

indartsua sortu ahal izateko. Kultura eta hezkuntza mailako egitura egokia falta zaio :

- hizkuntza batu eta normalizatua

- euskarako eskola sistema

- unibertsitate publiko euskalduna

Hauek gauzatzeko baliabide politiko eta ekonomikoak.

- Garrantzitsua da eragile batzuk burututako lana :

- Antoine d’Abbadie (Ipar eta hegoaldean) lore jokoen bitartez bultzada ematen

dio bertsogintzari.

- Jean Hiriart-Urrutik, euskarazko kazetaritzari.

- Martzelino Soroak : antzerkia.

- Resurreccón Mª Azkue : euskararen inguruan sortzen diren egitasmo, ekimen

eta erakunde gehienen partaide edo buruzagi.

- Sabino Aranaren mugimendu politikoaren oldarrak markatzen du aurreko

euskalgintzaren norabidea

- Julio Urkixok : euskal hizkuntza eta literatura klasikoari buruzko argitalpen eta

ikerketak plazaratuko dizkigu.

LORE JOKOAK .

- Antoine d’Abbadiek eratu zituen lehenbiziko 1853an Urruñan (Lapurdin) euskal jai

gisa : bertso sorta onenarentzat saria jarri zuen. Urtero antolatzen ziren eta iparraldeko

bertsogilerik ospetsuenek parte hartzen zuten. Hegoaldera ere iritsi ziren : 1879an

Elizondon...

- 1880tik aurrerako Lore Jokoetan, Jose Manterolak eta abarrek Donostia eta beste

zenbait tokitan eratu zituzten sariketetara ipuin, saiakera labur eta antzerkitxoak ere

bidal zitezkeen, bertsoak ere bai, noski.

- Lanik gehienek ez zuten aparteko maila literariorik lortzen.

- Lehiaketetan saritutako lanik onenak Donostiako EUSKAL-ERRIAn argitaratzen

zituzten, eta aldizkari elebidun honek iraun zuen bitartean (1918) mantendu zen Lore

Jokoen izpiritua ere.

- Sarituak izan zirenak :

- Iparraldean : Jean Baptiste ELIZANBURU

Grazian Adema : ZALDUBI

Jean BARBIER...E.A.

- Hegoaldean : Felipe ARRESE BEITIA

Pello Mari OTAÑO

Gregorio MUJIKA

EUSKO IKASKUNTZA :

- Pentsaera desberdineko hainbat euskaltzalek sortu zuten Oñatin 1918an, Hego Euskal

Herriko lau diputazioen babespean.

- Helburu nagusia : euskal munduari dagozkion gaiak ikertzea.

- Elkarte honen kezketariko bat irakaskuntza zenez, sortu berriak ziren ikastolentzako

testuliburuak egokitu, euskal gaiei buruzko Udako Ikastaroak eratu, edota Euskal

Unibertsitaterako aurreproiektua taxutu.

- Gerraren ondorioz ez zuen Hego Euskal Herrian jarraitzerik izan. Iparraldean, Jose

Migel Barandiaranen eraginez bereziki, hiru biltzar gehiago ospatu ziren.

EUSKALTZAINDIA :

- Eusko ikaskuntzaren Oñatiko Biltzarrean (1918) Euskararen Akademia bat eratzea

erabaki zen, hau ere, Hegoaldeko lau diputazioen laguntzarekin.

- Lehenengo euskaltzainburua Resurrección Mª Azkue lekeitiarra izan zen 1919 eta

1951 bitartean. Ondorengoak :

- Ignacio Mª ETXAIDE (1952-1962)

- Jose Mª LOJENDIO (1963-1964)

- Manuel LEKUONA (1966-1970)

- Luis VILLASANTE (1970-1988)

- Jean HARITXELAR (1988-2013)

- Andres Urrutia

- Lehendakariaz gain gaur egun 24 euskaltzain osok, 15 bat ohorezkok eta ehundik gora

urgazle edo laguntzailek osatzen dute Euskal Akademia.

- Xederik garrantzitsuenetarikoa euskararen batasuna izan zen, 1968an heldu zion

ofizialki Akademiak batasunaren auziari.

- Bi lan arlo nagusi izan ditu hasieratik : IKER eta JAGON :

- IKER : Hizkuntzaren azterketari begiratzen dio.

- JAGON :Hizkuntza zaintzea eta zabaltzea du helburu.

- Sail hauen premiak betetzeko, askotan jo dute literaturara (ahozkoa eta idatzia):

- Autore zaharren testu argitaragabeak ezagutaraziz.

- Klasikoen berragitapenak kaleratuz.

- Bertsolari txapelketak antolatuz.

EUSKALTZALEAK :

- Primo de Riveraren diktadurapean, 1926an, Elgoibarko euskal jai batean bildu zen

talde batek, hurrengo urtean, I. Euskararen Eguna eratu zuen Arrasaten, euskararen

aldeko talde berri bat sortzeko biltzarra eginez : EUSKALTZALEAK elkartea.

- Jende xeheak osatzen zuen : artisau, bulegari, langile...

- 1931tik aurrera, egoera politiko berriak piztu zituen itxaropen eta ilusioek susperturik

edo, ekintza ugari burutu zituzten euskal kulturan.

- Euskararen egunak ez-ezik, Olerti eta Antzerti egunak ere ospatu zituzten (poesiari

eskainitakoak 1930etik 1936ra eta teatroari 1934tik 1936ra).

- Elebitasunaren arazoak aztertzen eta euskarazko kazetaritzarako bideak urratzen ere

asko saiatu ziren erakunde honetako kideak.

- Bazkide ospetsuenetakoak : - Jose Mª Agirre : LIZARDI

- Jose Ariztimuño : AITZOL

- Esteban Urkiaga : LAUAXETA

- Juan Arana : LORAMENDI

- Frantzisko ETXEBERRIA

- Luis Jauregi : JAUTARKOL

- Hauek sakon eraberritu zuten euskal poesia AZALEZ eta MAMIZ.

DESKRIBAPEN TESTUAK

SARRERA.-

Definizioa : objektu, pertsona, leku, egoera, sentimendu... Eta abarren nolakotasuna

adierazteari deitzen diogu deskribatzea.

Nola? : hitzez (idatziz zein ahoz) edota irudien bitartez egin daiteke.

Deskribapenak, gehienetan beste testuen zati izan ohi dira. Horregatik, modu askotako

testuetan egingo dugu topo deskribapenekin.

Igorleak erabaki behar du testu bakoitzean zein une, pertsona, pentsamendu, objektu

edo sentimendu deskribatu nahi duen, lortu nahi duen helburuaren arabera.

Errealitate bat eta bera izan arren, gutako bakoitzaren ikuspuntua, munduaren

ezagutza, egoera, ideologia... Desberdina da, beraz, errealitate hori oso era

desberdinean ikusten dugu.

Egoera komunikatiboak eta asmo komunikatiboak ere guztiz baldintzatuko dute

deskribapena (norentzako den, zertarako...).

DESKRIBAPEN TESTU MOTAK :

Egoera eta asmo komunikatiboaren arabera deskribapena desberdina izango da :

Deskribapen objektiboetan

- ahalik eta modu zehatzenean ematen da

errealitatearen berri, igorlearen

ikuspuntua alde batera utzita.

- Deskribapenaren helburua, informatzea

da,

- Adb : hiztegiak

Deskribapen subjektiboetan

- Igorlearen ustea, iritzia, jarrera ageri da.

Igorleak nahi duena, interesatzen

zaiona agertzen du errealitate horri

buruz, lortu nahi duen helburuaren

arabera.

- Adb : turismo gidak.

Subjetibitateak neurri asko izan ditzake eta modu askotara adieraz daiteke

- Errealitate batek sentiarazten diguna emango dugu aditzera.

- Inpresio horiek pentsarazten digutena.

- datuak ezkutatzea baliabide ona da.

Horrelakoetan adjektibo asko erabili ohi da, objektiboetan baino askoz gehiago.

Edozein errealitate deskriba daiteke subjektibotasunez zein objektibotasunez :

- errealitate fisikoak (objektuak, lekuak, pertsonak...)

- errealitate abstraktuak (emozioak, ideiak...)

Deskribapenak : estatikoak eta mugikorrak izan daitezke. Askotan nahastuta

aurkituko ditugu : testu berean batzuk eta besteak.

Erabilera eremuak kontutan hartuz egin daiteken sailkapena : (39. Orrialdean)

DESKRIBAPENA EGITERAKOAN AINTZAT HARTU BEHARREKOAK

Noiz esan daiteke deskribapena ona, egokia eta ongi egina dela? Igorleak transmititu

izan nahi duena hartzaileak jasotzen duenean, komunikazioaren helburua betetzen

denean.

Behar bezalako deskribapena egiteko :

- Deskribagaia, behatu, entzun, dastatu, ukitu, usaindu... Errealitateak transmititzen

digun guztia biltzea komeni da, errealitatea ahalik eta ondoen ezagutzea.

- datu guztiak bilduta ditugularik, aukeraketa bat egin behar da. Honetarako, asmo

komunikatiboa zein den jakitea derrigorrezkoa da.

DESKRIBAPEN TESTUEN XEDEA

Komunikazio ekintza bakoitzean, xedea zein den kontutan hartuz bildu ditugun datu

guztien artean adierazgarrienak zeintzuk diren ikusi beharko dugu.

Askotan, bistaz jasotzen duguna soilik kontatzeko joera izaten dugu eta ez gara

ohartzen usain bat edo soinu bat... Adierazgarriagoak izan daitezkeela.

Deskribapenak libreak dira gehienetan; baina, ordena nahitaezkoa da, baina norberak

erabaki beharreko zerbait da. Aukera anitz izan daitezke :

- deskribapenak goitik behera

- “ behetik gora

- ikuspegi orokorra ematen hasi eta elementu zehatzarekin amaitu

- lehenengo ezaugarri fisikoak eta sentipenak...E.A.

EKOIZPENERAKO PAUSOAK

Ekoizpena, deskribaketa egitea da. Horretarako, bereziki gauzok zaindu behar ditugu :

1 – Zehaztasuna eta argitasuna :

- Hitz egokienak aukeratu behar ditugu eta horretarako ahalik eta baliabide gehien

erabiltzea da komenigarria.

- Ekintza komunikatiboaren testuingurua ere kontutan hartu beharra dago :

- hartzailea nor den eta non dagoen

- komunikatuko direnen arteko harremanak

- Zein esparru sozial edo ekonomikotan gertatuko den ekintza

komunikatiboa?

- Kohesio sintaktikoa (unitate linguistikoak elkarrekin ondo lotuta egotea) ,

semantikoa (ideien lotura, kontraesanik eza) eta pragmatikoa (testuinguruari ondo

egokiturik, asmo komunikatiboa lortzea) eduki behar du deskribapenak . Eta testu

mailan koherentzia.

2 – Ordena : Ezaugarriak, osagaiak, ideiak...Ordena logikoan idatzi behar dira.

DESKRIBAPEN TESTUEN EZAUGARRI LINGUISTIKOAK

1 – MAILA MORFOSINTAKTIKOAN :

Erlatibozko esaldi ugari erabiltzen dira deskribapenak egiteko. Hauen bitartez

deskribagaia identifikatu eta definitu egiten da. Erlatibozko esaldiak egiteko modu bat

baino gehiago erabil liteke :

ADITZ JOKATUEKIN

-(e)n

non...

zein.....Bait-/-(e)n

-eneko

ADITZ JOKATUGABEEKIN

-tako

-riko

5

Adjektiboak. Deskribapenetan, adjektiboak proportzio handian aurkituko genituzke,

testu subjektiboetan batik bat. Zilegi da izen kategoria duten hitzak zerrendatuz

deskribatzea baina hainbat kasutan adjektiboak eramango dituzte. Adjektibo ugari

agertuko direnez, hitz eratorri askorekin egingo dugu topo : -TSU, -GARRI, -KOR, -

GAITZ , -DUN...Aditz partizipioak ere maiz erabiltzen dira. Baita adizlagunak oinarri

dituzten izenlagunak ere.

Adberbioak . Nolakotasuna adierazteaz gain, NOLA? Galderari erantzunez ere

deskribatzen dira egoerak, sentimenduak... : geldi, ondo, zutik... Bezalako

aditzondoekin. Aditzaren partizipioak ere maiz agertuko dira : nekatuta, etzanda...

Moduzko eta konparaziozko esaldiak ere sarri ikusiko ditugu . Konparaziozkoen

artean, nolakotasunezkoak dira azpimarragarrienak.

2 – MAILA LEXIKO-SEMANTIKOAN :

Testuari kohesioa emateko hainbat baliabide erabiltzen dira; horien artean :

ANAFORA, ORDEZKAPENA, ELIPSIA...

Baliabide erretorikoen artean, METAFORA da gehien erabiliena.

(Ariketak : 5 – 6)

HIZKUNTZA ETA HIZTUNAK.

EUSKARAREN JATORRIA.-

Historiaurretik gaur arte, mendebaldeko Pirinioetako alde bietan bizi izan den herriak

euskara izan du bere hizkuntza propioa. Ikertzaile eta hizkuntzalarien ustez, euskara

bertakoen hizkuntza izan da gaur egun Europan bizi diren herriak ingurura etorri baino

lehen.

Orain 3.000 urte, Europara herri Indoeuroparrak sartu ziren (Asia aldetik).

Lehenetarikoak zeltak izan ziren; geroxeago herri latindarrak eta grekoak. Geroago

herri germaniarrak iritsi ziren.

Herri hauen arbasoak inguru honetara etorri aurretik, bertan bizi ziren herri gehienek

beren kultura eta hizkuntza galduz joan ziren. Salbuespenak :

- Euskaldunak eta euskara : Europako mendebaldean

- Kaukasiarrak (Georgiera, Txetxeniera...) : Europako hego-ekialdean.

EUSKARAREN HEDAPENA ETA MUGAKIDEAK ANTZIN AROAN.-

Euskararen herriak, dirudienez, lurralde zabalagoak betetzen zituen Antzin Aroan

(mapa 54.Or)

Baina euskalduna ez zen izan inguruko herri bakarra Antzin Aroan. Erromatarrak

hurreratu baino lehen, gutxienez, herri ez-indoeuropar bat, iberiarrak, eta hiru

indoeuropar , zeltak, zeltiberiarrak eta galiarrak) euskaldunen inguruetan bizi ziren.

IBERIARRAK, euskaldunekin, ekialdean eta hego-ekialdean zuten muga. Hauen

hizkuntza iberiera da eta hau idazteko alfabeto berezia zuten,

ZELTIBERIARRAK, Iberiar Penintsulan hedatu ziren, euskaldunekiko hego eta

mendebaleko mugetatik harantzago.

GALIARRAK, Akitaniaren iparraldean bizi izan ziren.

EUSKARA ETA IBERIERA.-

Indoeuroparrak, euskaldunak eta iberiarrak baino beranduago heldu zirela jakinik,

pentsatu izan da Iberiar Penintsulako lehen biztanleak iberiarrak izan zirela eta

euskaldunak, hauen ondorengoak garela eta euskara, iberiarren hondakina. XX.

mendera arte iritzi honi jakitun askok eutsi zioten arren (Larramendi, Astarloa,

Humboldt...) gaur egun badakigu euskara eta iberiera bi hizkuntza zirela eta

mugakideak zirenez, harremanak izan zituztela.

XX. Mendeko hizkuntzalari batzuek (Tovar) euskara eta iberiera jatorri berekoak direla

uste izan dute : euskal-iberiarra berrituz, euro-sahararra planteatu dute. Funtsean,

orain dela milaka urte Saharako oihana lehortzen hasi zenean, bertako herriek alde

egin zutela. Iparralderantz abiatu zireneko batzuk, iberiarren eta euskaldunen arbasoak

izan omen ziren. Honi jarraikiz, zenbaitek, euskara, Atlas mendietan bizirik dirauen

bereber hizkuntzarekin erkatu dute :

- GUK : hik : -k/-n = (mutil/neska)

- BEREBEREEK : -k/-m = (mutil/neska)

EUSKARA ETA KAUKASOKO HIZKUNTZAK.-

Trombetti, Uhlenbeck, Lafon ...E.A.Entzat, euskaldunok eta euskarak herri

kaukasiarrekin eta hauen hizkuntzekin daukagu zerikusia. Gaur egun Europan bizi

diren herri guztiek ekialdetik mendebalderako ibilbidea egin dute. Zergatik ez duela

3.000 edo 5.000 urte, euskaldunek berdina egin zutela pentsatu? Gaur egun,

euskaldunek eta kaukasiarrek bakarrik diraugu. Honen arabera, kaukasiarrak gure

ahaideak dira eta gure hizkuntzek jatorri bera izan dezakete.

Kintana euskaltzaina, hipotesi honen alde agertzen da.

Nolanahi ere, hizkuntza kaukasiarren eta euskararen arteko loturak ez daude frogaturik

eta munduko hizkuntzak sailkatzerakoan, hizkuntzalari gehienek, talde desberdinetan

jartzen dituzte.

EUSKALDUNA BERTAKOAK.-

Barandiaran, Estornes, Bosch...E.A.En ustez, euskaldunak bertan garatzen eta

bilakatzen joan garen Cro-Magnon gizakiaren ondorengoak gara. Neolito Arotik bertan

bizi izan diren gizakien ondorengoak.

Hipotesi honen arabera, euskaldunok bertan garatu dugu geure hizkuntza eta kultura,

inguruko herriekin beti harreman ugari izan arren.

Barandiaranek zioen : euskarak, lanabesen tresnak izendatzean , HARRI AROko

gizakien bizimodua islatzen duela :

- aizkora

- aitzur HAITZ

- aizto