Euskalkiak: sailkapen historikoa eta Koldo Zuazoren sailkapena

SARRERA

Hizkuntzak aldaerak izaten dituzte, eta aldaera nagusi bakoitzari dialekto deitzen zaio. Dialekto bakoitza lurralde jakin batean erabiltzen da, eta arlo fonetikoan, lexikoan eta morfosintaktikoan ezaugarri bereziak izaten ditu.

Euskararen dialektoei euskalki deitzen zaie. Bost dira:

1. Nafar-lapurtarra

2. Zuberotarra

3. Nafarra

4. Mendebaldekoa

5. Erdialdekoa

Orain dela gutxi arte seigarren bat ere bazen, ekialdeko nafarra eta bi azpieuskalki zituen: zaraitzuera eta erronkariera.

Bazterretako euskalkiak dira berezienak, zuberotarra eta mendebaldekoa.
Alde batetik, bazterretan erdiguneko euskalkietan galdu diren ezaugarri zaharrak gorde ohi direlako; horregatik, arkaismo berberak entzuten ditugu. Beste alde batetik, inguruko hizkuntzekin kontaktuan egon da lurralde horietako euskara, eta haietatik elementuak hartu ditu: Bizkaiko euskarak gaztelaniatik eta Zuberoakoak okzitanotik eta frantsesetik.

Literatura egiteko erabili diren euskalkiei, euskalki literarioak deitzen zaizkie. Lau dira:

1. Lapurtarra

2. Zuberotarra

3. Gipuzkoarra

4. Bizkaitarra

• EUSKALKIEN SAILKAPENA HISTORIAN ZEHAR

Euskal literatura idatziaren hasieratik sumatu zen euskara batuaren beharra. Ondorengo egile hauek:

1. XVI. Mendeko Joanes Leizarragak

2. XVII. Mendeko Axularrek (Gero liburua)

3. XVIII. Mendeko  Sarako Etxeberrik

Azken ikerketen arabera, euskalkiak Erdi Aroan sortu ziren eta lehenbiziko sorguneak Gasteiz eta Iruñea izan ziren.

• LEHEN SAILKAPENAK

ARNAUD OIHENART

• XVII. Mendean legegizon,historialarieta poeta zuberotarra izateagatik da ezaguna.
  

• Euskalkiak sailkatzerakoan, ez zituen herrialdeen mugekin lotu, antzinako leinuekin lotu zituen.

• Bere sailkapenean lau euskalki bereizi zituen: akitaniarrena (Ipar Euskal Herrikoa), baskoiena (Nafarroakoa), barduliarrena (Gipuzkoako eta Arabakoa) eta autrigoiena (Bizkaikoa).

MANUEL LARRAMENDI

• XVIII. Mendean jesuita eta euskararen apologista sutsua izan zenez da ezaguna.

• Euskalkiak sailkatzerakoan,vasco-iberismoaren teorian oinarritzen da, hau da, iberoen hizkuntza eta euskara familia berekoak zirela aldarrikatzen zuen teoria horrek.

• Bere sailkapenean hiru euskalki bereizi zituen:
  bizkaitarra (Arabakoa eta Bizkaikoa), giputza (Gipuzkoakoa) eta nafar-lapurtarra (Nafarroakoa eta Ipar Euskal Herrikoa).

LOUIS LUCIEN BONAPARTE PRINTZEA

• Napoleon I.Aren iloba zelako eta euskalkien lehen sailkapen garrantzitsua egin zuelako da ezaguna.

• Euskalkiei buruzko informazioa behar bezala jaso ahal izateko, kolaboratzaile sarebat eratu zuen. Gainera, euskara ikasi zuen (gipuzkera, bizkaiera eta erronkariera).

• Bere sailkapenean zortzi euskalki bereizten ditu hiru multzotan:
  MENDEBALEKOA,  bizkaiera;
  ERDIGUNEKOAK, gipuzkera, lapurtarra, iparraldeko nafarra, hegoaldeko nafarra; eta EKIALDEKOA, mendebaldeko behe-nafarra, ekialdeko behe-nafarra eta zuberotarra.

• BONAPARTEREN ONDORENGO SAILKAPENAK

Bonaparteren ondoren euskal dialektologia landu duten ikertzaileak: Van Eys, Vinson eta Lacombe atzerritarrak, eta Kanpion, Azkue eta Koldo Mitxelena euskaldunak.

RESURRECCION MARIA AZKUE

• Apaiza eta idazlea zenez eta hiztegia idatzi zuenez da ezaguna.

• Euskalkiak sailkatzerakoan, Bonaparteren sailkapenari zuzenketak egin zizkion: Erronkariko euskara euskalkitzat hartu zuen, eta bi goi nafarrak eta bi behe nafarrak euskalki bana bezala sailkatzea proposatu zuen.

• Azkueren sailkapenean zazpi euskalki zeuden: bizkaitarra, gipuzkoarra, lapurtarra, behe-nafarra, goi-nafarra, zuberotarra, lapurtarra eta erronkariarra.

KOLDO MITXELENA

• Euskal hizkuntzalaria zelako da ezaguna.

• Bere sailkapena: erronkariko etazaraitzuko hizkeren gaineko monografiak idatzi zituen, eta dialektologian aritzeko irizpideak ezarri zituen.

• EUSKALKIAK GAUR

KOLDO ZUAZOREN SAILKAPENA (1997)

2008an Koldo Zuazok proposatutako ikuspuntu berriak:

• Euskalkien izaera dinamikoaren eraginez bi indar: euskalkien barruko berdintze eta ezberdintze prozesuak.

• Tarteko hizkerak ere badaude, euskalkiak nahasten diren lekuetan.