Deskolonizazioa: zergatiak, prozesua eta ondorioak

Deskolonizazioaren Zergatiak

1945ean hasia zen deskolonizazioa, hau da, inperio kolonialen parte ziren lurralde gehienek independentzia politikoa lortzeko prozesua.

Deskolonizazioaren Faktore Nagusiak

Metropolien Ahultasuna

Bigarren Mundu Gerrak koloniei ikusarazi zien metropoliak ez direla garaiezinak. Horrez gain, koloniek gerrari ekarpenak egin behar izan zizkioten, bai baliabide naturalak bai tropak.

Gainera, beren lurraldean borroka egin behar izan zuten, metropoliaren etsaien aurka. Gerra hau dela eta, kolonietako biztanleek prestakuntza militarra jaso zuten, eta herriaren zenbait lider sortu ziren, independentziara bidean zeregin erabakigarria izango zutenak.

Mugimendu Nazionalistak

Kolonien okupazio aldian, indigenen eliteak eratzen joan ziren apurka. Talde horiek europarren presentziarekiko kontzientzia kritikoa garatzen joan ziren, eta independentziaren beharra aldarrikatzen zuen pentsaera nazionalista garatu zuten.

Nazioarteko Testuinguru Mesedegarria

• Nazio Batuek, sortze-gutunean jasotako printzipioa jarraituz, kolonizatutako herrien autodeterminazio-eskubidea defendatu zuten, eta kolonien independentzia eskatu zuten.
• Era berean, Gerra Hotzeko bi superpotentziek (Estatu Batuak eta Sobietar Batasunak) antzinako kolonia-inperioek irautea gaitzetsi zuten.

Deskolonizazioaren Guneak eta Prozesua

Deskolonizazioaren Ezaugarriak

Zenbaitetan, nahiko bide baketsuen bidez lortu zen independentzia, hau da, koloniaren eta haren antzinako metropoliaren arteko hitzarmenen bidez, bi aldeek bideraezina zela uste baitzuten mendekotasun-egoera hari eustea. Modu horretara desegin zen, oro har, Britainiar Inperioa. Beste zenbait lekutan, aldiz, gatazka bortitzak eragin zituen independentzia-prozesuak, hala nola Frantziar eta Holandar Inperioen kolonietan.

Deskolonizazioak kolonien independentzia politikoa ekarri zuen. Alabaina, askotan, ez zuen eragin antzinako metropoliekin erabateko haustura, sortutako harreman berriek mendekotasun ekonomikoa ekarri baitzuten.

Deskolonizazio-Prozesuaren Etapak

Deskolonizazio-prozesua hiru etapatan gertatu zen:

1. 1945etik 1959ra: Aldi horretan lortu zuten independentzia Asiako hegoaldeko eta hego-ekialdeko lurralde askok, Ekialde Hurbilak eta Afrikako zenbait herrialdek.
2. 1960tik 1970era: Deskolonizazioak Afrikako leku gehienetan eragina izan zuen. Gainera, deskolonizazio-prozesua amaierara iritsi zen arabiar herrialdeetan eta Asiako zenbait eremutan.
3. 1971tik gaur egunera arte: Aldi horretan lortu zuten independentzia Afrikako azken koloniek (Angola, Mozambike...). Hong Kong 1997an itzuli zion Erresuma Batuak Txinari, eta Macau 1999an, Portugalek Txinari. Ekialdeko Timor 2002an independizatu zen. Hego Sudanek, berriz, 2011n lortu zuen Sudanekiko independentzia.

India Britaniarraren Independentzia

• Indiako Kongresu Nazionala: 1885ean sortu zen eta nazionalismo hindua ordezkatzen zuen. Gandhiren jarraitzaile bat, Nehru, izan zuen buru. Erresistentzia baketsua bultzatu zuen britainiarrek India utz zezaten. Kongresu Nazionalaren helburua zen independentziaren ondorioz estatu bakar bat sortzea.
• Liga Musulmana: 1906an sortu zen, eta Ali Jinnah izan zuen buru. Ligaren asmoa zen lurraldea banatu eta herrialde propio bat izatea, gaur egun Pakistan dena. Bigarren Mundu Gerra amaitu ostean, britainiar gobernuak independentzia-plan bat mahaigaineratu zuen, Indiaren zatiketa aurreikusten zuena. 1947an, britainiar subiranotasunaren pean egoteari utzi zion Indiak. Prozesu hartan, bi estatu independente sortu ziren: India eta Pakistan.

Indotxina

Bigarren Mundu Gerran, Japoniak Indotxina okupatu zuen, frantziar kolonia bat, eta gertaera hark areagotu egin zuen lurralde hartako sentimendu nazionalista. Gerra amaitu eta japoniarrek lurralde hura utzi zutenean, Vietnamen Independentziaren Aldeko Liga (Vet Minh) mugimendu komunistako liderrak, Ho Chi Minh-ek, independentzia aldarrikatu zuen 1945ean.

Indonesia

Indonesia (Ekialdeko Herbeheretar Indiak izandakoa) ere okupatu zuten japoniarrek Bigarren Mundu gerran. Japoniarren porrota eta ihesa gertatu eta egun gutxira, 1945ean, Ahmed Sukarno lider nazionalistak, Indonesiako Alderdi Nazionalistaren buruak, Indonesiako Errepublika aldarrikatu zuen. Herbeheretarrek ez zuten aldarrikapen hura onartu, eta uharteak berriro konkistatzen saiatu ziren.

Ekialde Hurbila XX. mendearen lehen erdian

XIX. mendearen amaieratik, mugimendu sionistak helburu bat zuen: estatu bat sortzea hainbat herrialdetan sakabanatuta zegoen judu-herriarentzat. 1917an, Balfourren Adierazpena egin zen, eta han, Erresuma Batuak konpromisoa hartu zuen «Palestinan juduentzako etxe nazional bat bultzatzeko», hau da, VIII. mendetik arabiarren bizileku zen lurralde batean.

Lehen Mundu Gerra amaitutakoan, Nazioen Ligak Erresuma Batuaren esku utzi zuen Palestinaren gaineko agintea. Juduen immigrazioa areagotu egin zen hogeita hamarreko hamarkadan, judu asko erregimen nazitik ihes joan baitzen, eta horrek ondoeza eragin zuen arabiarren artean.

1947an, NBEk onartutako ebazpen baten ondorioz, britainiarrek Palestina utzi zuten, eta Palestina bi estaletan zatitu zen, judua bata eta arabiarra bestea. Juduek lurren % 55 eskuratu zuten, biztanleriaren % 33 ziren arren. Arabiarrak biztanleen % 66 izanda ere, haien esku utzitako lur-eremuak lurraldearen % 45 ziren, eta sakabanatuta zeuden. Jerusalem nazioarteko kontrolpean utzi zen.

Arabiar-israeldar Gerrak

1948ko maiatzaren 14an, Britainia Handiak amaiera eman zion Palestinaren gaineko aginteari, eta David Ben Gurionek Israelgo Estatuaren sorrera aldarrikatu zuen. Inguruko herrialde arabiarrek tropak bidali zituzten estatu berriaren aurka egin zezaten, eta horren ondorioz, lehen arabiar-israeldar gerra piztu zen. Israel izan zen garaile, eta bere lurraldeak zabaldu zituen.

• 1956an: Egiptok Suezko kanala nazionalizatu zuen, eta erantzun gisa, Israelek, Frantziak eta Erresuma Batuak Sinai penintsula inbaditu zuten. NBEren eta Estatu Batuen presioak, ordea, atzera eginarazi zien.
• 1967an: Hirugarren konfrontazioa piztu zen: Sei Eguneko Gerra. Israelek Egiptori, Siriari eta Jordaniari eraso zien, eta Gaza, Zisjordania, Ekialdeko Jerusalem, Golango gainak eta Sinai penintsula konkistatu zituen.
• 1973an: Laugarrena izan zen Yom Kippur Gerra, Egiptok eta Siriak Israelen posizioei eraso zietenean. Estatu Batuen laguntzarekin, Israelek galdutako lurrak berreskuratu zituen.

Bake-ahaleginak

• Yom Kippur Gerraren ondoren, 1978an Camp Davideko Hitzarmenak erdietsi ziren. Hitzarmen horiek Israelen eta Egiptoren arteko hurbilketa ekarri zuten.
• Bitartean, PAE (Palestina Askatzeko Erakundea) ekintza terroristak egiten zituen Israelen aurka. Okupatutako lurraldeetan Israelgo armadari aurre egiteko erabili zituzten taktikak Intifada deritze.
• 1991n Madrilgo Konferentzia egin zen, eta horren ondorioz, Osloko Hitzarmenak (1993) sinatu zituzten Isaak Rabinek (Israelgo lehen ministroa) eta Jassir Arafatek (PAEren burua). Hitzarmen horietan elkar aintzatetsi zuten.

Afrika Iparraldea eta Ipar-Ekialdea

Independentzia-prozesu horren sostengu izan zen panarabismoa, mugimendu erlijioso eta kultural zabal bat, arabiar kultura eta zibilizazio musulmana ezaugarri komun zituzten herrialdeen arteko elkartasuna sustatzen zuena.

• Libiak 1951n aldarrikatu zuen Italiarekiko independentzia. 1969an, Kadafi koronelak diktadura ezarri zuen.
• Frantziak 1956an aintzatetsi zuen Marokoren eta Tunezen independentzia. Espainiak 1969an Sidi Ifni eman zion Marokori, eta 1975ean, Sahara Espainiarra Marokoren eta Mauritaniaren esku utzi zuen.
• Aljeriak independentzia-prozesu luzea izan zuen; 1954an independentziaren aldeko matxinada bat izan zen, FLN (Nazio Askapenerako Frontea) buru zela.

Saharaz Hegoaldeko Afrika

Europako potentziek itun bidez, eta oro har, modu baketsuan, eman zieten independentzia Saharaz hegoaldeko Afrikako estatuei. Lurralde horietan ez zen mugimendu nazionalistarik eratu. Horregatik, Europako metropoliek XIX. mendean egindako banaketa kolonialaren arabera ezarri ziren herrialdeen mugak. Sarritan, estatu bakar baten barruan sartu ziren etnia eta kultura asko, oso desberdinak elkarren artean.

Beste alde batetik, metropoliekin zituzten lotura politikoak, ekonomikoak eta kulturalak zirela eta, bi erantzun-mugimendu sortu ziren:

• Négritude: Afrika beltzaren balio kulturalak eta espiritualak berresten zituena.
• Panafrikanismoa: Afrikar herrien arteko elkartasuna eta batasuna bultzatzen zituen mugimendu bat. 1963an, Afrikar Batasunerako Erakundea (OUA) sortuta sendotu zen.

Zer da Hirugarren Mundua?

Deskolonizazioaren ondorioz sortutako estatu berrietako askori, eta Latinoamerikako zenbait herrialderi, Hirugarren Mundu esaten hasi zitzaien. Hirugarren Mundua ez zen ez mundu komunistakoa ez kapitalistakoa, eta ezegonkortasun politikoa eta garapen-maila baxua zituen ezaugarri.

Hirugarren Munduko Herrialdeen Ezaugarri Komunak

• Pobrezia eta desberdintasun sozialak: Biztanleriaren parte handi bat pobrezia-atariaren azpitik bizi da, eta gutxiengo batek aberastasun handiak ditu.
• Biztanleria-hazkunde handia (leherketa demografikoa): Jaiotza-tasa altuak eta heriotza-tasa gero eta baxuagoak dituzte, hazkunde natural handia eraginez.
• Zorpetze handia: Nazioarteko erakundeen eta beste herrialde batzuen mailegu eta laguntzen ondorioz.
• Lehen sektorearen garrantzia eta industriaren atzerapena: Nekazaritza-ekoizpena txikia da.
• Ezegonkortasun politikoa: Sarritan izaten dira gerra zibilak, mugaz haraindiko liskarrak, estatu-kolpeak eta diktadurak.

Mendekotasun Ekonomikoa eta Neokolonialismoa

Aro kolonialean, metropolien helburua kolonietako baliabide naturalak ustiatzea zen. Deskolonizazioa gertatu zenean, antzinako koloniek garatutako herrialdeei produktu landuak erosi behar izan zizkieten oso prezio altuan, eta baliabide naturalak herrialde aberatsei saldu, hutsaren truke. Horrek merkataritza-truke ez-parekatua eragin du.

Bi Blokeen Artean

Hirugarren Munduko herrialdeak neutraltasunari eusten saiatu ziren, hasieran behintzat. Planteamendu hori Bandungeko Konferentzian (1955) islatu zen, eta handik sortu zen Lerrokatu Gabeko Herrialdeen Mugimendua.

Apartheida eta Demokraziarako Bidea Hegoafrikan

Apartheida

1948an, gutxiengo zuriak arrazagatiko diskriminazioko erregimen bat ezarri zuen, apartheid deritzona, Hegoafrikako gehiengo beltzaren aurka. Zurien eta beltzen arteko ezkontzak debekatu zituzten, eta biztanleria beltza sakabanatutako lurretan kontzentratu zuten.

Nazionalista beltzak, Afrikako Kongresu Nazionalean elkartu ziren, Nelson Mandela lider zutela. 1960tik aurrera, apartheidaren aurkako mugimendu orokortu bat garatu zen.

Demokraziarako Bidea

Munduak apartheida gaitzetsi zuen. Hegoafrikak boikot ekonomikoa eta kirol-lehiaketetatik baztertzea jasan zituen.

• 1993an, apartheida ezeztatu zen.
• 1994ko apirilaren 27an, Hegoafrikako lehen hauteskunde demokratikoak egin ziren. Nelson Mandela aukeratu zuten presidente (1994-1999).
• 1997an, konstituzio berri bat jarri zen indarrean, herritar guztien eskubideak aitortzen zituena.