Errestaurazioa Espainian (1874-1923): sistema, krisia eta amaiera

GAIA: Errestaurazioko Erregimena

Borboien monarkia berrezarri zen, eta hiru errege izan zituen aldi honetan: Alfontso XII.a, Maria Kristina Austriakoa (erregeorde gisa) eta Alfontso XIII.a.

Sistema honen bultzatzaile nagusia Antonio Cánovas del Castillo izan zen. Haren printzipioak honakoak ziren:

• Borboien monarkia finkatzea.
• Subiranotasun partekatua (erregea eta Gorteak).
• Ordena publikoa bermatzea.

Cánovasen Sistema

1876ko Konstituzioa:

• Borboien monarkia konstituzionala ezarri zuen.
• Subiranotasuna erregearen eta Gorteen artean partekatzen zen (erregeak ministroak izendatzen zituen eta botere legegilea partekatzen zuen Gorteekin).
• Gorteak bi ganberakoak ziren: Senatua (kide batzuk erregeak izendatuak, beste batzuk goi-kargudunak edo sufragio zentsitarioz hautatuak) eta Kongresua (sufragio bidez hautatua, hasieran zentsitarioa).
• Erlijio katolikoa estatu-erlijioa zen, eta estatuak Elizaren kultua eta kleroa finantzatzen zituen, nahiz eta beste erlijio batzuen praktika pribatua onartzen zen.

Txandakatze sistema (Turno Pacífico): Bi alderdi dinastiko nagusien arteko botere txandakatzean oinarritzen zen:

• Alderdi Kontserbadorea: Cánovas del Castillo buru. Liberal moderatuak, unionistak eta progresista moderatuak biltzen zituen.
• Alderdi Liberala: Práxedes Mateo Sagasta buru. Liberal progresistak, demokratak eta errepublikano posiblezaleak (monarkia onartzeko prest zeudenak) biltzen zituen.

Bi alderdiek oinarrizko printzipio batzuk partekatzen zituzten:

• Monarkiaren defentsa.
• Aberriaren batasuna.
• Jabetza pribatua.
• Estatu zentralista.

Jauntxokeria (Kazikismoa): Hauteskunde-iruzurra sistematikoa zen, jauntxoen (caciques) kontrolaren bidez, batez ere nekazaritza-eremuetan. Jauntxoek botoak kontrolatzen eta manipulatzen zituzten, gobernuak nahi zuen emaitza lortzeko. Horrek parlamentu artifizialak sortzen zituen.

Erregimenaren Bilakaera

Alfontso XII.aren erregealdia (1875-1885)

Erregealdi honen ezaugarri nagusiak ordena publikoa berrezartzea, zentralizazio administratiboa eta askatasun publikoen kontrola izan ziren.

Cánovasen gobernu kontserbadoreak:

• Inprenta Lege murriztailea eta biltzeko eskubidearen mugaketa.
• 1878ko Hauteskunde Legea (sufragio zentsitarioa).
• Hirugarren Karlistaldiaren amaiera (1876) eta Kubako Hamar Urteko Gerraren amaiera (Zanjongo Bakea, 1878).

Foruen abolizioa (1876): Lege bidez Euskal Herriko foruak bertan behera geratu ziren. Horren truke, Kontzertu Ekonomikoa ezarri zen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, autonomia administratibo eta fiskal mugatua emanez, eta horrek garapen ekonomikoa bultzatu zuen.

Sagastaren gobernu liberalak erreforma batzuk abiatu zituen, baina mugatuak izan ziren.

Maria Kristina Austriakoaren erregeordetza (1885-1902)

Alfontso XII.a hiltzean, haren emazte Maria Kristina bihurtu zen erregeorde (Alfontso XIII.a adin txikikoa zen bitartean). Cánovasek eta Sagastak Pardoko Ituna (1885) sinatu zuten, txandakatze baketsuari eusteko.

Sagastaren "Gobernu Luzea" (1885-1890):

• Elkarteen Legea (1887), langile-erakundeak eta sindikatuak legeztatu zituena.
• Epaimahai bidezko epaiketak berrezarri ziren.
• Gizonezkoen Sufragio Unibertsala onartu zen (1890) Kongresurako hauteskundeetarako.
• Burdinbide sarea hedatzen jarraitu zen.

Laurogeita hamarreko hamarkadako krisialdia: Nekazaritzako eta abeltzaintzako produktu eta prezioek behera egin zuten, gizarte-gatazkak areagotuz. Gobernuek politika protekzionistak ezarri zituzten, atzerriko produktuei muga-zergak jarriz.

Oposizio politikoa:

• Errepublikanismoa ahulduta zegoen, barne-zatiketengatik.
• Karlismoak indartsu zirauen zenbait eremutan.
• Mugimendu berriak sortu eta indartu ziren: sozialismoa (PSOE 1879an sortua, UGT sindikatua 1888an) eta erregionalismoak/nazionalismoak (bereziki Katalunian eta Euskal Herrian, EAJ-PNV 1895ean sortua).

Foruen galerak sortutako haserreak eta Espainiako nazionalismo zentralistaren aurrean, euskal nazionalismoa garatzen hasi zen, Gernikako Arbola bezalako sinboloen defentsarekin.

Errestaurazio Sistemaren Krisia (1898-1923)

AEBek interes ekonomiko handiak zituzten Kuban, batez ere azukrearen industrian. Kubako independentisten aldeko jarrera hartu zuten Espainiaren aurkako gerran (1898).

Parisko Ituna (1898): Gerraren porrotaren ondorioz, Espainiak Kubaren independentzia onartu behar izan zuen (AEBen eraginpean geratu zena), eta Puerto Rico, Filipinak eta Guam uhartea AEBei saldu zizkien 20 milioi dolarren truke. Horrek "98ko Hondamendia" ekarri zuen.

Erregenerazionismoa: 98ko krisiak Espainiaren gainbeheraren kontzientzia zabaldu zuen eta Erregenerazionismoa izeneko mugimendu intelektual eta politikoa sortu zuen. Joaquín Costa izan zen haren ordezkari nagusietako bat; haren arabera, Espainiaren arazoak oligarkia, jauntxokeria eta hezkuntza eza ziren. "Eskola eta despentsa" aldarrikatu zituen.

Francisco Silvela eta Antonio Maura (kontserbadoreak) "barrutik iraultza" egiten saiatu ziren, sistema politikoa erregeneratzeko eta hauteskunde-iruzurra desagerrarazteko, baina ez zuten arrakasta handirik izan.

José Canalejas (Alderdi Liberaleko burua) erreforma-programa anbiziotsu bat bultzatu zuen (zerbitzu militarraren erreforma, Elizaren boterearen murrizketa), baina 1912an anarkista batek erail zuen, eta haren proiektua eten egin zen.

Alfontso XIII.aren erregealdia eta krisiak (1902-1923)

Alfontso XIII.aren adin nagusitasunarekin (1902) hasi zen erregealdiak krisi politiko, sozial eta ekonomiko sakonak bizi izan zituen.

Bartzelonako Aste Tragikoa (1909):

• Kausa nagusia: Marokoko gerrarako soldaduak deitzea (gehienak langile-klaseko erreserbistak). Mauraren gobernuak Rifeko gerra bultzatu zuen.
• Bartzelonan greba orokorra deitu zen, eta matxinada antimilitarista eta antiklerikala bihurtu zen: komentuak eta elizak erre zituzten, barrikadak eraiki...
• Errepresioa oso gogorra izan zen (atxiloketak, fusilamenduak, Francesc Ferrer i Guàrdia pedagogoaren exekuzioa).
• Ondorioak: Maurak dimititu behar izan zuen, eta Alderdi Liberalak hartu zuen gobernua, Canalejas buru zela.

1917ko Krisia: Hiru ardatz izan zituen:

• Militarra: Defentsa Batzordeak sortu ziren, armadaren barneko arazoengatik (soldata baxuak, promozio sistema bidegabea, Afrikako gerraren kudeaketa).
• Politikoa: Kataluniako Lligak Parlamentarien Batzarra deitu zuen Bartzelonan, Gorteen itxieraren aurrean, konstituzioaren erreforma eta benetako demokrazia eskatzeko. Txandakatze sistema agortuta zegoen.
• Soziala: UGTk eta CNTk greba orokor iraultzailea deitu zuten, bizi-baldintzen okertzeagatik eta sistema politikoaren aldaketa eskatzeko. Gobernuak gogor erreprimitu zuen.

Sistemaren Suntsipen Prozesua (1917-1923)

Gizarte-asaldura handia izan zen, Errusiako Iraultzaren (1917) eta Lehen Mundu Gerraren osteko krisi ekonomikoaren eraginez. Langile-mugimendua, batez ere CNT sindikatu anarkosindikalista, oso aktibo egon zen. Adibide paradigmatikoa La Canadiense enpresako greba izan zen Bartzelonan (1919); 44 egun iraun zuen eta zortzi orduko lanaldia lortzea ekarri zuen Espainia osoan.

Annualeko Hondamendia (1921): Espainiak Maroko iparraldean zuen protektoratuan, Abd el-Krim buru zuten Rifeko tribuek Espainiako armada birrindu zuten Annualen. Porrot militar honek ondorio politiko larriak izan zituen, gobernuaren eta armadaren prestigioa kaltetuz eta erantzukizunak eskatzeko ikerketa bat (Picasso txostena) abiaraziz.

Testuinguru honetan, krisi politiko, sozial eta militar sakonarekin, eta Annualeko hondamendiaren erantzukizunak argitzeko presioaren erdian, Miguel Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpea eman zuen 1923ko irailaren 13an, Alfontso XIII.a erregearen oniritziarekin. Horrela, Errestaurazioko sistema konstituzionalari amaiera eman zitzaion eta Primo de Riveraren diktadura hasi zen.