Erdi Aroko feudalismoa: basailutza, feudoa, gizarte estamentala eta eliza

Jopuak, basailuak eta jaunak

Bigarren inbasioenen ondorioz, eta erregeak eta erreginak beren erresumak defendatzeko ahulak zirelako, nekazariek nobleen babesa bilatu zuten. Nobleek armadak zituzten eta gazteluak ere bai, erasoak egonez gero babes hartzeko. Horren truke, nekazariek nobleentzat lan egin behar zuten eta haien aginduak bete; horrela, nekazariak jopu bihurtu ziren.

Basailutza eta omenaldia

Monarkak zuzenean bere kontrolpean zeuden lurraldeetan soilik zuen boterea, noblezia soil bat balitz bezala. Desberdintasuna zuen: nobleek basailutza-itun bat egiten zuten monarkiarekin.

Basailutza-akordioan honako elementuak sartzen ziren:

• Omenaldia: Nobleak omenaldi izeneko zeremonia batean monarkaren basailu bihurtzen ziren; zeremonian leialtasuna, laguntza militarra eta gobernatzeko aholkua emango zizkiotela zin egiten zuten.
• Feudoaren ematea: Trukean, monarkak feudo bat ematen zien; horren bidez, nobleak lur zatiren bat gobernatzen zuen eta nekazarien bidez ustiatzen zuen.

Nobleek ere izan zitzaketen beste noble batzuk basailu gisa. Basailu horiek feudo txikiagoak jasotzen zituzten leialtasunaren truke. Horrela, lotura pertsonaleko kate bat sortzen zen monarka eta nobleen artean. Sistema horrek arazoak sortu zituen: batzuetan zenbait noblek monarkaren aginpidea onartzeari uzten zioten eta haren aurka borrokatzen ziren; beste batzuetan, monarka indarrez saiatu zen nobleren baten lurraldeak eskuratzen.

___________________________________

Feudoa eta bere osagaiak

Feudoa: Feudoa osatzen zuten lurraldeak bi eratakoak ziren:

• Jaunaren erreserba: Jaunak ustiatzen zuen lurraldea zen. Honako elementuek osatzen zuten: gazteluak eta jaunaren bizilekuak; laborantzako sailak (handik lortutako produktuak jaunari eman behar zitzaizkion); eta belardiak eta basoak (nekazariek noblearen baimenarekin soilik erabil zitzaketen ehizatzeko edo egurra biltzeko).
• Mantsoak: Jaunak nekazariei utzitako lurrak ziren. Nekazariek elikagaiak lortzen zituzten handik, errenta bat ordainduz –dirua edo produktuak (uztaren zati bat, ehunak, animaliak…) edo zerbitzu pertsonalak (adibidez, jaunaren erreserban lan egitea)–.

Lurrez gain, jaun feudalek jurisdikzio-eskubideak zituzten beren feudoetan; hau da, justizia egin eta zergak kobratu ahal izaten zuten. Nekazariek zerga bat ordaindu behar zuten jaunaren errota, prentsa eta labea erabiltzearen truke. Gainera, jaunek zergak kobratzen zizkieten merkatariei beren feudotik igarotzeagatik (bidesaria) eta zubiak zeharkatzeagatik (zubisaria). Feudo bakoitzean, gazteluaz gain, herrixka bat edo gehiago egoten ziren, eta han bizi ziren jaunaren mende zeuden nekazariak.

Gizarte estamentala

Erdi Aroko gizartean estamentu izeneko hiru talde zeuden: noblezia, kleroa eta langileak. Estamentu bakoitzak funtzio jakin batzuk zituen.

• Noblezia: Zaldunez eta haien familiez osatuta zegoen. Nobleen eginkizuna gainerako biztanleak babestea zen.
• Kleroa: Monjeak eta apaizak barne zituen. Haien funtzioa otoitza egitea eta pertsonen salbazio espirituala lantzea zen.
• Langileak: Gehienak nekazariak ziren, baina bazeuden eskulangileak eta merkatariak ere. Langileen funtzioa zen gizartearentzat elikagaiak eta beharrezko produktuak ekoiztea eta saltzea.

_________________________________

Eliza: klero sekularra eta erregularra

Elizak bi adar zituen: klero sekularra eta klero erregularra.

• Klero sekularra: Kardinalek, gotzainek, artzapezpikuek eta apaizek osatzen zuten. Gotzainek elizbarruti bat kontrolatzen zuten. Elizbarruti bakoitzak zenbait parrokia zituen, eta parrokietan apaizak aritzen ziren.
• Klero erregularra: Erlijio-ordenek osatzen zuten. Ordena bakoitzaren buruan abade edo abadesa bat zegoen. Haren mende, komentuak eta monasterioak zeuden. Monasterioetan fraideak, monjeak eta mojak bizi ziren.

Aita Santua zen Elizaren burua, eta Aita Santuaren Estatuak gobernatzen zituen. Kristautasunaren erlijio-agintari gorena izan zen.

Nobleak

Gerra zen nobleen jarduera nagusia. Horregatik, nobleen semeak umez geroztik hezten zituzten militarrak izateko. Txikitan, noble semeak noble garrantzitsu baten morroi eta ezkutari moduan aritzen ziren, borrokarako teknikak ikasteko. Adinez nagusi zirenean, zaldun egiten ziren, zeremonia berezi baten ostean.

Nobleziako damak

Nobleziako damen eginkizun nagusia ezkontzea eta seme-alabak izatea zen, leinuak iraun zezan. Aitak hitzartzen zuen alabaren ezkontza, alaba oraindik haur zenean. Behin ezkonduta, damak senarraren mendekoak izaten ziren eta zailtasun handirik gabe ezin zuten desobeditu.

Etxeko lanak eta seme-alaben hezkuntza

Emakume nobleek seme-alaba txikienak hezi eta etxeko lanak antolatzen zituzten, zerbitzarien laguntzarekin. Normalean, etxeko heziketa eta gizartean moldatzeko trebetasunak ematen zizkieten.

Monasterioak eta emakume ezkongabeak

Emakume ezkongabe askok monasterioetan sartzen ziren. Oro har, mojek eta monjeek kultura-maila handia izaten zuten; batzuek latinez eta atzerriko hizkuntza batzuetan ere moldatzen ziren.