Bigarren Industria Iraultza eta Euskal Herriko Historia

Bigarren Industria Iraultza (1870etik aurrera)

Bigarren Industria Iraultza 1870ean hasi zen.

Energia-iturri eta industria berriak

Bi energia-iturri berri izan ziren Bigarren Industria Iraultzaren oinarria:

• Elektrizitatea: Industrian aplikatu zen, makinak mugitzeko. Bestalde, elektrizitateari esker, zenbait garraiobide berri agertu ziren (tren elektrikoa, metroa eta tranbia), bai eta zenbait komunikabide berri ere (telefonoa, irratia, zinematografoa...).
• Petrolioa: 1859an, petrolioa ateratzeko lehen zuloak egin ziren. Automobiletan erabiltzeko eztanda-motorra asmatu zenean, petrolioak garrantzi handia hartu zuen.

Ehungintzaren ordez, siderurgia, industria kimikoa eta industria elektrikoa bihurtu ziren industria nagusiak:

• Siderurgia: Bessemer bihurgailua asmatzeak bultzada handia eman zion siderurgiaren ekoizpenari, altzairu kantitate handiak merke ekoizteko gai baitzen.
• Industria kimikoa: Lehengai berriak erabili ziren (petrolioa, kautxua...), produktu berriak egiteko: farmaziako gaiak, produktu sintetikoak (goma eta koloratzaile artifizialak), dinamita...
• Industria elektrikoa: Elektrizitatea ekoizten eta helarazten hastean, industria hau garatu zen. Industria berriak Estatu Batuetan eta Alemanian hazi ziren nagusiki.

Enpresa handia eta banku modernoa

Industria Iraultzaren hasieran, enpresa gehienak txikiak ziren eta pertsona edo familia bakar baten eskuetan zeuden. Familia-enpresek zailtasunak izan zituzten lortzen zituzten irabaziekin makina berriak erosteko eta langile gehiago kontratatzeko. Horregatik, sozietate anonimoak sortu ziren. Sozietate horietan, enpresaren kapitala partaidetzatan edo akziotan zatitzen da; gero, akzioak burtsan negoziatzen dira, eta haiek erosten dituena sozietateko bazkide bihurtzen da.

Bestalde, bankuak elementu garrantzitsu bihurtu ziren. Dirua mailegatzen zieten enpresei, eta partikularren eta enpresen arteko bitartekari izatera igaro ziren: bezeroek beren aurrezkiak gordetzen zituzten bankuan, eta bankuak industrian eta beste negozio batzuetan inbertitzen zituen. Horrela, finantza-kapitalismoa sortu zen.

Ekoizpen-sistema berritzaileak

XIX. mendearen amaiera aldera, ekoizpena handitzeko sistema berriak aplikatu ziren:

• Taylorismoa: Frederick W. Taylor ingeniariak sortua. Ekoizpen-prozesua zeregin txikitan banatzen zen eta bakoitzaren iraupena kronometratzen zen. Langile bakoitza zeregin batean espezializatzen zen eta soldata proportzionala jasotzen zuen.
• Kateko lana: Henry Fordek aplikatua. Produktuak langile batetik bestera igarotzen ziren muntaketa-kate batean zehar, eta langile bakoitzak ekoizten zuen produktu kopurua handitzen zen.
• Serieko ekoizpena: Produktu bat kantitate handitan ekoizten zen, industrialki diseinatutako pieza berdinetatik abiatuta, prezioak jaistea lortuz.

Enpresa-kontzentrazio mota nagusiak:

• Kartela: Jarduera-adar bereko enpresen elkarketa edo akordioa, ekoizpena kontrolatzeko eta prezioak finkatzeko.
• Holdinga: Enpresa-elkarketa non enpresa nagusi batek besteak kontrolatzen dituen, akzio gehienen jabe izanik.
• Trusta: Salgai baten ekoizpen-fase guztiak kontrolatzeko elkartzen diren enpresen multzoa, lehia kentzeko helburuarekin.

Langile-mugimenduaren sorrera

Lehen urratsak: ludismoa eta sindikatuak

Langileak beren lan-baldintza gogorrez konturatu ziren eta haiek hobetzeko ekimen kolektiboak abiatu zituzten; horri langile-mugimendua esaten zaio. Hasieran ludismoa agertu zen (makinak txikitzea), Nedd Ludd pertsonaiaren izenean. Geroago, kartismoa sortu zen Britainia Handian (1838-1848), lan-eskubideak eta sufragio unibertsala eskatuz.

1824an elkartze-eskubidea aitortu zen eta lehen sindikatuak (trade unions) sortu ziren. Greba zen haien presio-bide nagusia.

Langileen ideologia: marxismoa eta anarkismoa

• Marxismoa: Karl Marx eta Friedrich Engelsek defendatua. Klase-borroka zegoela ziurtatzen zuten (burgesia vs proletariotza). Iraultza baten bidez, proletarioen diktadura eta, ondoren, gizarte komunista (klaserik eta jabetza pribaturik gabea) lortu nahi zuten.
• Anarkismoa: Proudhon eta Bakunin izan ziren ideologoak. Estatu forma ororen aurka zeuden eta jabetza kolektibizatzea defendatzen zuten, alderdi politikoei uko eginez.

Langileen internazionalak

• Lehen Internazionala (1864): Sozialista eta anarkisten arteko desadostasunengatik desagertu zen.
• Bigarren Internazionala (1889): Erakunde marxistak koordinatzeko. Maiatzaren lehena bezalako sinboloak sortu zituen.
• Hirugarren Internazionala (1919): Internazional Komunista edo Komintern.

Euskal lurraldea XIX. mendean (1808-1876)

Independentzia Gerra eta Foru-erregimena

Napoleonen tropek euskal hiri batzuk okupatu zituzten. Biztanleriaren zati handiena inbaditzailearen aurka jarri zen eta gerrillak sortu ziren. 1813an, frantsesek porrot handia izan zuten Gasteizen.

Foruei dagokienez, XIX. mendean gatazka handia egon zen liberalen (zentralistak) eta foruzaleen artean. 1812ko Konstituzioak ez zituen foruak onartzen. Hainbat abolizio eta berrezarpenen ondoren, 1876an foruak behin betiko indargabetu ziren Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan.

Karlistaldiak (1833-1876)

Fernando VII.a hil ostean, tronua eskuratzeko gatazka hasi zen:

• Isabeldarrak: Liberalak, Isabelen aldekoak.
• Karlistak: Absolutistak eta foruzaleak, Karlos Maria Isidroren aldekoak.

Lehen Karlistaldian (1833-1840), Zumalakarregi nabarmendu zen. 1839ko Bergarako Besarkadak eman zion amaiera. Bigarren Karlistaldian (1872-1876), karlistek lurralde asko kontrolatu zituzten, baina azkenean foruak abolitu ziren eta 1877an Kontzertu Ekonomikoa ezarri zen.

Industria Iraultza Euskal Herrian

Bizkaiaren industrializazioa

XIX. mendearen erdialdean, Bilboko burgesiak Bizkaia industrializatu zuen. Bessemer bihurgailuari esker, burdina esportatzeak irabazi handiak eman zituen. 1857an Bilboko Bankua sortu zen eta 1864an Iparraldeko Trenbidea. Geroago, 1902an, Bizkaiko Labe Garaiak sortu ziren.

Ondorio sozialak eta politikoak

Industrializazioak aldaketa sakonak ekarri zituen: etorkin asko iritsi ziren, oligarkia eta proletariotza finkatu ziren, eta langile-mugimendua zein nazionalismoa sortu ziren.

• Langile-mugimendua: 1890ean lehen greba orokorra egin zen Bizkaian. Facundo Perezagua eta UGT sindikatua nabarmendu ziren.
• Euskal nazionalismoa: Sabin Aranak sortu zuen 1895ean (EAJ), foruak galtzearen erresuminak bultzatuta.

Artea eta Arkitektura

Arkitektura industriala eta Modernismoa

Material berriak (hormigoi armatua, burdina, kristala) erabili ziren tren-geltokiak eta etxe orratzak eraikitzeko. Modernismoa (Art Nouveau) estilo apaingarria izan zen, natura eraikuntzetan txertatzen zuena.

Pintura eta Eskultura

• Errealismoa: Errealitatea objektiboki eta kritikoki irudikatzea helburu (adib. Ricardo Bellver eskultorea).
• Inpresionismoa: Argiaren efektuak eta kolore puruak (Manet, Monet).
• Puntillismoa: Puntu txikien bidezko teknika (Seurat).
• Postinpresionismoa: Adierazkortasuna berreskuratu nahi zuten (Van Gogh, Cézanne).

Glosarioa eta Pertsonaia Garrantzitsuak

Definizioak

• Sozietate anonimoak: Kapitala akziotan banatuta duten enpresak.
• Taylorismoa: Ekoizpen-prozesua zeregin kronometratuetan banatzea.
• Kateko lana: Muntaketa-kate baten bidezko ekoizpena.
• Serieko ekoizpena: Pieza berdinetatik abiatutako ekoizpen masiboa.
• Kartela: Enpresen arteko akordioa prezioak finkatzeko.
• Holdinga: Enpresa batek beste batzuk kontrolatzea akzioen bidez.
• Trusta: Ekoizpen-fase guztiak batzen dituen enpresa-multzoa.
• Proletariotza: Soldata baten truke lan egiten dutenak.
• Forua: Ohituran oinarritutako lege-multzo propioa.
• Kontzertu ekonomikoa: Zerga-harremanak arautzeko akordioa.
• Oligarkia: Talde txiki eta boteretsu baten agintea.

Pertsonaia Garrantzitsuak

• Bessemer: Altzairua lortzeko bihurgailuaren asmatzailea.
• Frederick W. Taylor: Taylorismoaren sortzailea.
• Henry Ford: Kateko lana aplikatu zuen enpresaria.
• Mutsu-hito: Japoniako enperadorea.
• Nedd Ludd: Ludismoaren fikziozko pertsonaia.
• Karl Marx eta Friedrich Engels: Marxismoaren teorialariak.
• Joseph Proudhon eta Mikhail Bakunin: Anarkismoaren ideologoak.
• Isabel II.a eta Karlos Maria Isidro: Karlistaldietako protagonistak.
• Tomas Zumalakarregi: Jeneral karlista.
• Victor Txabarri: Bizkaiko industrialaria.
• Facundo Perezagua: Lider sozialista Bilbon.
• Sabin Arana: Euskal nazionalismoaren sortzailea.
• Gustave Eiffel: Ingeniari ospetsua.
• Antoni Gaudí: Arkitekto modernista.
• Gustave Courbet eta Honoré Daumier: Margolari errealistak.
• Édouard Manet: Inpresionismoaren aitzindaria.
• Georges Seurat: Puntillismoaren sortzailea.