Bizkaiko nazionalismoa eta EAJ: historia, ideologia eta Euskal autonomiaren bilakaera

Sabino Aranak ideologia karlista eta foruzalea oinarri hartuta, Bizkaiari nazio izaera eta independentzia izateko eskubidea aitortzen hasi zen. 1892an argitaratutako "Vizcaya por su independencia" liburuan, teoria alemaniarren oinarriak jarraituz, nazioaren elementu objektiboak definitu zituen: arraza, hizkuntza, gobernua eta legeak, ohiturak, historia eta erlijio katolikoa.

1. Lehen Etapa (1893-1898)

• 1893: Begoñako Larrazabal baserriko hitzaldia, lehen ekintza politikoa.
• 1894: Euskeldun Batzokija elkarte politikoa sortu zen.
• 1895: Sabino Arana espetxeratu zuten, eta "Bizkai Buru Batzarra" osatu zen, EAJren aitzindari.

2. Bigarren Etapa (1898-1902)

1898an EAJren barruan talde foralista sortu zen, Ramón de la Sotaren eraginez. Euskalerriaren Elkarteko kide jatorrizkoek eta goi burgesiaren partaideek osatutako sektorea, autonomismoaren aldekoa, borrokan aritu zen alderdiaren kontrolagatik. Arana, berriz, independentismoaren aldekoa izaten jarraitu zuen.

3. Hirugarren Etapa (1902-1903)

1902an Arana kartzelara sartu zuten eta etapa espainolista hasi zen, Espainiako Estatuaren barruan autonomia erradikala bilatuz, "Liga de Vascos Españolistas" sortuz. Haren heriotzaren ondoren, nazionalismoaren barruko tentsioak areagotu ziren: Aberri (independentziaren alde) eta Euzkalerria (Estatua apurtzearen aurka) bi alderdi nagusi bihurtu ziren.

Postaranismoa (1903-1936)

1905ean hauteskunde nazionalistetan Bilbon arrakasta lortu zuten, eta 1908an EAJk aberrien nagusitasuna lortu zuen 1915era arte. 1916an euskal kontrola "Comunión Nacionalista" bidez ezarri zen. 1919an hauteskundeak galdu zituzten, eta 1921ean doktrinan parte ez zuen kidea kanporatu zuten. Gaur egun bi alderdi nagusi ziren: Comunión Nacionalista eta EAJ.

Bigarren Errepublikaren Etapak

1. Azañaren Biurtekoa (1931ko urria - 1933ko iraila)

1931ko urrian Alcalá-Zamorak dimisioa eman zuen eta Manuel Azaña gobernu buru izendatu zuten. Errepublikako gobernuak erreformak sustatu zituen:

• Arazo erlijiosoa: Elizaren boterea murriztu nahi izan zen (erlijio irakaskuntza kendu, ezkontza zibila eta dibortzioa onartu, jesuiten boterea desegin). Pedro Segura kardinalak erantzun kontrakoa eman zuen.
• Autonomia auzia: Euskal Herriak eta Katalunia Estatuarekin nola artikulatu aztertu behar zen. 1930eko Donostiako Itunaren ondoren, nazio aldarrikapena onartu eta Katalunia Estatutuaren gaia parlamentuan aztertu zen.
• Katalunia: 1931ko apirilean ERCk irabazi zuen hauteskundeetan eta Lluís Companys-ek Errepublika Katalana aldarrikatu zuen. Nuria aurreproiektua idatzi zen eta 1932an Gorteek onetsi zuten Katalunia Estatutua.
• Euskal Herriaren Estatutua: 1931ko apirilean, Hego Euskal Herrian, EAJk eta karlistek hauteskundeetan arrakasta lortu zuten. Eusko Ikaskuntzaren batzordeak Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroako autonomia proiektua idatzi zuen. 1931ko ekainaren 14an, Lizarrako udal biltzarrean, Estatutu proiektua onartu zen (Lizarrako Estatutua). 1932an EAJk proiektu berria aurkeztu zuen, eta amaieran Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia bakarrik onartu zuten erreferendumean, Nafarroa kanpoan utzita. 1933an Gorteetan aurkeztu zen, baina eskuindarrek gehiengoa zutenez, estatutu berri bat, "Elgetako Estatutua", onartu zen.
• Galiziako Estatutua: Galiziako proiektua prestatu zen eta 1936an herri kontsultan onartu zen. Gerra zibilak oztopatu zuen.

Erreforma Militarra eta Hezkuntza

Azañak armadaren erreforma egin zuen: ofizial kopurua murriztu eta indar armatuak botere zibilaren menpe jarri zituen. 1932ko abuztuan Sanjurjada izeneko altxamendua gertatu zen, Sanjurjo jeneralak burututakoa, baina atxilotu zuten. Hezkuntza ere erreformatu zen, Konstituzioaren 1931ko artikuluak doako eta derrigorrezko lehen hezkuntza ezarriz. Nekazaritza erreformaren Oinarrien Legea (Sanjurjada ondoren) onartu zen, latifundismoaren arazoa konpontzeko, baina oso astiro gauzatu zen.

1933an Azaña gobernutik kanporatu zuten gizarte gatazkak, Sanjurjada, CEDAren sorrera eta krisi ekonomikoa tarteko, eta Alcalá-Zamora presidente izan zen berriz, Martínez Barrio gobernu berria eratu zuen.

2. Eskuindarren Biurtekoa (1933ko azaroa - 1936ko otsaila)

1933ko azaroaren 19an, emakumeek lehen aldiz bozkatu zuten. CEDA eta Alderdi Erradikalak irabazi zuten. CEDA gobernuan sartu zen Lerroux gobernu buruarekin, erreformak bertan behera utziz eta Katalunia Estatutua indargabetu nahian. Krisi politiko eta sozial ugari izan ziren: JONS eta Falange Española elkartu ziren, Izquierda Republicana sortu zen, EAJ karlistetatik banatu zen, eta ezkerreko eta eskuineko tentsioak gero eta handiagoak ziren.

1934ko urriko iraultza izan zen errepublikako krisi larriena. UGTk greba orokorra deitu zuen (Asturias, Katalunia, Hego Euskal Herria), eta Asturiasko meatzariek armak hartu zituzten. Euskal Herrian, UGT, CNT, PCE eta SOV greban parte hartu zuten, EAJk ez. Afrikako armada Francoren esku geratu zen, eta ondorio larriak izan zituen. 1935eko urrian Lerroux dimititu zuen.

3. Fronte Popularra (1936)

1936ko hauteskundeetan Fronte Popularra sortu zen eta garaipena lortu zuen. EAJk eta FP-k Bizkaiko gipuzkoan irabazi zuten. Azaña errepublikako presidente eta Casares Quiroga gobernu buru izan ziren. Helburuak: erreforma fiskala, auzitegien eragin kontserbadorea kentzea, nekazari pobreen egoera hobetzea, eta Falangea legez kanpo uztea.

1936ko apirila-ekaina bitartean Espainia gerratik hurbil zegoen. Ekainaren 17an Maroko, eta 18an Peninsulan Franco jeneralak altxamendu nazionala deitu zuen, eta gerra zibila hasi zen.

Euskal Batzokiaren Estatutua (1894)

Euskal Batzokiaren Estatutua Juridikoa da, eta alderdi nazionalistaren oinarri ideologikoa da. Sabino Aranak idatzi zuen, Bilbon 1894an, Bilboko alderdiko kideentzat, lehen mailako testu publikoa izanik. Zortzi artikulutan banatzen da: (1) "Jaungoikoa eta Lagi-Zarra" lemaren azpian kokatzen da; (2) Euskeldun Batzokia Bizkai Batzarraren mende geratzen da; (3) Jaungoikoa erlijio katolikoaren barruan sartzen da (katolikoa, apostolikoa eta erromatarra), Bizkaia horrela; (4) Lagi-Zarra euskal foruak eta ohiturak berreskuratu behar dira, Bizkaia osatuz; (5) Jaungoikoa eta Lagi-Zarra harmonikoki elkartuta daude; (6) euskal abertzaleen bi oinarriak, ordena erlijiosoa eta ordena politikoa, bereizten dira; (7) Jaungoikoa eta erlijioa politikaren gainean daude; (8) Euskal Herriaren osaketa, bakoitzak bere autonomia duelarik. Ondorioz, euskal nazio printzipioa modu berritzailean planteatzen da (arraza, hizkuntza, legeak, izaera eta ohiturak), kanpoko eraginak baztertuz. Euskal nazionalismoaren eragina txikia izan zen.

Lucha (1896)

Lucha Bizkaiko langileei buruzko artikulu politikoa da, sozialismotik ideiak defendatzen dituena. Egilea idazle sozialista bat da, eta Bizkaiko langileentzat hartzaile kolektiboa du. Lehen mailako testu publikoa da, 1896an Bilbon argitaratua. Helburua: langileen kontzientzia sustatzea. Hiru zatitan banatzen da: (1) maiatzaren 1ean Bizkaiko langileek manifestazioa egitea aipatzen du, kuartelak eta dendak desagertzea nahi dutelarik; (2) 1890eko greban eskatutakoa eta onartutakoa azaltzen du: ordutegia murriztea, barrakoiak desagertzea eta saltzen den janariaren kalitatea igotzea, prezioak jaitsiz; (3) greba egiteko eskubidea aldarrikatzen du eta botere publikoen parte hartzea eskatzen du. Ondorioz, lagungile mugimendua suspertzeko garrantzitsua izan zen, greba eta manifestazioekin langileen bizi- eta lan-baldintzak hobetzeko, nahiz eta guztiz lortu ez, berandu baitzen.