Bigarren Mundu Gerra: ideologiak, gerrak eta ondorioak

Totalitarismoa eta oinarrizko kontzeptuak

Totalitarismoa — sistema totalitarioa: Totalitarismoa politika eta gobernu-sistema da, giza eta gizarteko aspektu guztiak finkatzen dituen ideologia total batean oinarriturik dagoena, eta pertsona eta erakunde guztiak ideologia horren mesedetara jartzea helburu duena.

Faxismoa

Faxismoa: faxismoa mugimendu politiko autoritario eta ultranazionalista izan zen.

Nazismoa

Nazismoa: Alemanian 1933tik 1945era boterean egon zen erregimenaren ideologia da.

Erromarako martxa

Erromako ibilaldia: Erromarako Martxa Benito Mussolinik antolatutako ibilaldiari deritzo.

Weimar Errepublika

Weimar Errepublika: 1919tik 1933 arte Alemaniak izan zuen erregimen politikoa izan zen.

Münchengo putsch-a

Munich-eko putsch-a: Langileen Alderdi Nazionalsozialista Alemaniarreko kideek, hau da, Alderdi Naziko kideek, burutu zuten arrakastarik gabeko estatu-kolpe saioari deitzen zaio.

Bizi-espazioaren teoriaren oinarria

Bizi-espazioaren teoria: Goi mailako arraza arioak eskubidea zuela esaten zuten eslaviarren eta beste 'behe mailako' arrazen kontura lurraldeak konkistatzeko.

Pangermanismoa

Pangermanismoa: Europako alemanez jatorriko herrialde guztiak estatu batean batzeko helburua zuen mugimendua izan zen.

Azken irtenbidea eta Holokaustoa

Azken irtenbidea: Alemaniako eta konkistatuko herrialde guztietako (Txekoslovakia, Austria, Polonia ...) judu eta ijitoak sarraskitze-esparruetara deportatzea izan zen. Ikertzaileen arabera, gutxienez 5 milioi judu hil ziren kontzentrazio-esparru horietan.

Holokaustoa: genozidio sistematikoa izan zen, naziek eta haien laguntzaileek Bigarren Mundu Gerraren bitartean gauzatu zutena.

Gettoak

Gettoa: arraza, etnia edo erlijio bateko edo testuinguru sozioekonomiko batean dauden pertsonen bizi-eremu bat da, askotan bazterketa egoeran.

Nazio Batuen Erakundea (sorrera ohar batean)

Nazio Batuen Erakundea: 1945eko urriaren 24an sortu zen, Nazioen Liga izeneko aurreko erakundea ordezkatzeko.

Aliatuen garaipena (1941–1945)

Urte erabakigarria: 1942

Urte erabakigarria: 1942 (gerraren norabidea aldatu zen).

Ekialdeko frontean alemaniarrek porrot egin zuten Stalingradeko konkistan.

Egipto konkistatzen saiatu ziren, baina Rommel jeneralak galdu zuen. Alameineko gudua izan zen haren porrota.

Ozeano Barean aliatuek geldiarazi zuten japoniarren ofentsiba eta Midwayn Japoniako flota hondoratu zuten.

Aliatuen kontraerasoak (1943)

Errusian alemaniarren ofentsibak porrot egin zuen Kurskeko guduan. Hortik aurrera alemaniarrak ofentsibatik defentsibara igaro ziren.

Afrikako iparraldean aliatuek Italiako inbasioari ekin zioten Siziliatik. Erregeak Mussolini kargutik kendu zuen, baina iparraldean estatu faxista ezarri zuten Mussoliniren agindupean.

Ozeano Barean aliatuek japoniarrak geldiarazi zituzten Guadalcanaleko guduan, eta erasoari ekin zioten MacArthur jeneralaren "igel-jauzi" taktikarekin.

Aliatuen azken ofentsibak (1944–1945)

1944an Errusiako armada Alemaniako mugetaraino heldu zen.

Aliatuek Normandiako lehorreratzea hasi zuten Frantziako kostaldean.

Alemaniarrek azken erasoa egin zuten Ardenetako guduan, baina porrot egin zuten eta azken erreserbak agortu zituzten. Gainera aliatuek Alemaniako hirien aurkako bonbardaketa estrategikoak egin zituzten (adibidez, Dresdengo bonbardaketak: 150.000 hildako bi egunetan, jatorrizko testuan aipatutakoa).

Sobietarrek Berlin inguratu zuten; Hitlerren heriotza gertatu zen eta Berlin konkistatu zuten maiatzaren 2an. Italiako iparraldean erregimenak erori ziren eta Mussolini fusilatu zuten.

Ozeano Barean AEBk aurrera jarraitu zuten eta Iwo Jimako eta Okinawako uharteak okupatu zituzten. Gerra lehenbailehen amaitzeko aitzakiarekin, Truman presidenteak bonba atomikoa erabiltzeko agindua eman zuen. Bonbak Hiroshima eta Nagasaki hiriak suntsitu zituen 1945eko abuztuaren 6an eta 9an. Japoniaren baldintzarik gabeko errendizioa sinatu zen irailaren 2an.

Bakearen antolaketa

4.- BAKEAREN ANTOLAKETA

Bake konferentziak

Aliatuek Versaillesko itunaren hutsegiteagatik ikasi zuten. Gerrak agerian utzi zuen bi potentzia nagusi zeudela: Ameriketako Estatu Batuak eta Sobietar Batasuna. Zenbait konferentzietan bildu ziren; garrantzitsuenak Yalta eta Potsdam izan ziren.

Yaltako konferentzia (4–11 otsaila 1945): Stalin, Roosevelt eta Churchill bildu ziren. Ekialdeko Europan hauteskunde libre eta demokratikoak egiteko konpromisoa hartu zuen Stalinek, baina Mendebaldeak ikuskapenik ez egiteak agindutakoa erabat ezerezean utzi zuen.

Alemania armadarik gabe geratuko zen, eta lau zatitan banatuko zuten; zati bakoitza potentzia garaileetako batek administratuko zuen (AEB, SESB, Britainia Handia eta Frantzia).

Nazio Batuen Erakundea (NBE) sortzea proposatu zen, bakeari eusteko helburuarekin.

Potsdam-eko konferentzia: aliatuen arteko desadostasunak agerian geratu ziren, baina bat etorri ziren gauza batean: naziek egindako gerrako krimenen arduradunen aurkako epaiketak hastea (Nürnberg-eko epaiketak). (Truman — Stalin).

Lurralde-aldaketak

Alemania lau sektoretan banatu zuten.

Alemaniaren nazismoa desagerrarazi eta gerrako kriminalak epaitzea erabaki zuten.

Alemaniak ordaindu beharreko kalte-ordainak ezarri ziren.

Poloniaren mugak zehaztu ziren, eta gerraren ondorioz egingo ziren lurralde-aldaketak ere.

b. Lurralde-aldaketak:

Arazo zailena Polonia izan zen: azkenean onartu zuten SESBrek Poloniako lurralde batzuk eskuratzea; ordainetan Alemaniak Ekialdeko Prusiaren hegoaldea, Pomerania eta Silesia eman zizkion Poloniari.

Alemania lau eremutan banatu zen eta Austria Alemaniatik bereizi zuten.

Parisko Bakean (1947) SESBrek Poloniako ekialdea, Estonia, Latvia eta Lituania eta gainerako ekialdeko Prusia hartu zituen. Finlandiatik eta Errumaniatik ere lurraldeak hartu zituen. Hungariak 1937ko mugak berreskuratu zituen. Italiak Dodekanesoko koloniak galdu zituen, baita Istria ere (Jugoslaviak eskuratu zuen).

Gerraren ondorioak

Hildakoak eta kontzientzia krisia

Hildakoak 60 milioitik gorakoak izan ziren (zeharkako heriotzak kontuan hartu gabe: gosea, gaixotasunak …). Uste da 35 milioi zauritu eta elbarri izan zirela eta 3 milioi desagertu zirela. Gerra oso odoltsua izan zen ekialdeko Europan (6 milioi poloniar eta 17 milioi sobietar hil ziren).

Bizirik atera zirenek krisi morala jasan zuten, gizakiak zein bihotzgabekeriak egin ditzakeen jabetuta. Aliatuek nazien kontzentrazio-esparruak aurkitu zituzten; 6 milioi judu hil ziren eta beste pertsona asko (ijitoak, adibidez) ere. Gainera, biztanle zibilak sarraskitzeko taktika militarrak erabili ziren (bonba atomikoa …) eta horrek eztabaida sakona sortu zuen gerretan izan beharreko jokabideari buruz.

Galera ekonomikoak

Hondamendi materiala askoz handiagoa izan zen aurreko gerretan baino. 1945ean komunikazio-sarea desagertu egin zen Europako erdialdean, industriaren ekoizpena gutxitu zen … Gerraren eragilea 1929ko krisia izan zen, eta halako egoerarik berriro ez gertatzeko Nazioarteko Diru Funtsa (NDF) eta Nazioarteko Berreraikuntza eta Garapenerako Bankua eratu ziren. Erakunde hauen helburua: herrialdeei berreraikitzen laguntzea, munduko finantza-sistema berria sortzea eta herrialdeen arteko ekonomia-akordioak bideratzea.

Aldaketa politikoak

Gerraren ondoren Europak erabat galdu zuen munduko politikaren nagusitasuna, Sobietar Batasunaren eta Ameriketako Estatu Batuen mesedetan. Handik gutxira, Europako herrialdeek beren inperio kolonialak ere galdu zituzten. Nazioarteko botere galera horri aurre egiteko Europa batzearen beharra proposatzen hasi zen (Europar Batasuna).

Handik laster, AEB eta SESBren arteko harremanetan tirabirak hasi ziren, eta Gerra Hotza aldia sortu zen.

Nazio Batuen Erakundea eta helburuak

Nazio Elkarteak eraginkortasunik ez zuela egiaztatu ondoren, 1945ean beste foro bat sortzea erabaki zuten: Nazio Batuen Erakundea (NBE), lau helburu nagusirekin:

• Pertsonen eskubideak babestea,
• Bakeari eustea,
• Herrien determinazio librea, eta
• Herrien arteko lankidetza.

Hainbat erakunde espezializatu sortu ziren: FAO, OIT, UNESCO, NBEko agintaritzaren beste someak eta UNICEF, etab.

Erabaki garrantzitsuenak Segurtasun Kontseiluak hartzen ditu. Bost herrialdek beto-eskubidea dute: AEBk, Errusiak, Britainia Handia, Frantzia eta Txina.