Bizkaieraren Ezaugarriak

B.E.F. Bokalak:

i eta u-ren eraginez a ixteko joera dago.

Bokal alternantziak: i/u: ile/ule u/i:gutxi/gitxi, utzi/itxi, e/a:txerri/txarri, berri/barri,berdin/bardin

Asimilazio batzuk ere gertatzen dira e bokala irekitzen delako:atera/atara

Diptongoak/hiatoak:Beheranzko bost bokal bikoteak:ia,ie,io,ua,ue. Bizkaierak ere, hiatoaren silabatasuna markatzeko, soinu kontsonantiko bat tartekatzen du horien artean. Bestelako bokal elkarteetan -a+a -o+a.

Kontsonanteak:

Txistukariak

<s,z,x,ts,tz,tx>

/j/ fonemak, lokalismo batzuk gorabehera, bi ebakera ditu bizkaieran: (x) eta (y)

/h/-rik ez da ageri bizkaieran. XVI. mendeko refranes y sentencias errefrau bilduman hainbat hitzetan ikus daiteke. Baina gerora ez. Hegoaldekoa izaki, guztiz bat dator gipuzkerarekin eta horretan bezala, arrasto batzuk utzi ditu: lehortu/legortu, iharri/igarri…

Bustidura: zenbat eta eskuinerago, + entzuten da. Zenbat eta ezkerrerago, -. i+l>l: mutila/mutila-e, i+n>n: mina-e, baino, laino i+s,z: bizi/bisi, goizean/gosean/gosian, i+ts,tz:c bakoitz/bakoc, gaitza/gaca i+t>c: ito/ico itto, haitza>aca. Alternantzia batzuk: l/d:elur/edur, belar/bedar ki/gi: ebaki/ebagi, jaiki/jagi. Fenomeno fonetiko bere-bereak: ez j->ez jat(a) jauzi -k+b->(-p): inork ere ez/inopes. Gertaera fonetiko hau euskalki guztietan da ezaguna.

E.M. Deklinabidea:

Hainbat ezaugarri bereak ditu. Adib.: nor eta nork kasuak pluralean ez bereiztea. Norekin kasuan:-agaz (s) -akaz(p) deklinabide-hondarkiak.

a itsatsia edo berezko ondo bereiztea, -a+a=ea egiten da normalean. n da hainbatetan norentzako dena.

Aditza:

Aditz laguntzailea:

Lau aditz laguntzaile jakin erabiltzen ditu euskarak bere euskalki guztietan ea euskara batuan: mor (nori) izan nor (nori) nork ukan → ind. edin ezan→ best. Bizkaiera da salbuespena, ezan-en ordez egin erabiltzen baitu. dezagun/da(g)igun ezazu/e(g)izu. Aditz laguntzailean -o- bokalaren aldeko aukera du egina: dot, dozu...Aditz pluralgilea, beste euskalkietan tartekaturik doana, bizkaieraz azken puntan doa eta -z da beti:dauZkagu/daukaguZ, diZKIo,zaiZKIzu/deutsoZ/jatzuZ. Iraganean, 3 p. morfema-ezaugarria (z-)galdu egiten da:zegoen/egoen, zuten/eben. Ez, halaere, Gipuzkoako bizkaieraz, zeben, zostan…

Hegoaldeko ohitura jarraituz, aditzoinik ez du erabiltzen:ekar diezaion/ekarri deion.

Datiboekin agertzen diren formak -nori pertsonak- morfemari eta predatiboari dagokienean- oso ondo bereizten dira euskara batutik: zait,zaio,zaigu/jat,jako,jaku. diot/deutsot,dizkiot/deutsodaz.

Aditzondoa:

Aditzondoak sortzeko euskarak erabiltzen dituen hainbat atzizkitatik, -to oso bere du bizkaierak:obeto, txarto…

Joskera:

Erakuslea eta aditzondoak sarritan izenaren aurrera ekartzen ditu: emen etxeon/etxe honetan

Singular hurbila gordetzen du:aspaldion.../aspaldi honetan, asteon/aste honetan.

Bi zenbakia izenaren aurrean zein ondoan.

Izenordainetan -tzuk atzizkian oso bizitza oparoa du: zeintzuk, nortzuk, zenbaitzuk… Galdegaia dela eta, baditu hiru jokamolde oso bereak: -xe atzizkia hartzen dute galdegai moduan erakusleak. hauxe. Izenordain indartuak ageri dira berori galdegai denean: zeuk esan legeTXE...aditz trinkoa galdegai denean, aditz jokatuari aditz-partizipioa jartzen zaio aurretik: ekarri dakar.

Perpaus osagarrietan, -na eta -la atzizkiak bereizten ditu. Mendeko perpausa galdegai -la. Mendeko perpausa galdegai ez denan, -na.