Zein dira lau ehun-taldeak?

Ehun konektiboa, gihar-ehuna, nerbio-ehuna eta ehun epiteliala dira.

Bizidunen antolaketa-mailak eta giza aparatuen funtzioak

Q: Zer dira biomolekulak?

Materia biziaren osagai diren molekulei biomolekula edo berehalako printzipio esaten zaie, adibidez glukosa. Testuak ez du beste definiziorik ematen.

Q: Zein da oxigeno molekula baten ibilbidea?

Sudur-hobiak, faringea, laringea, trakea, bronkioak, bronkioloak, albeoloak, odola eta azkenik zelulak.

Resumen

Dokumentu honek naturaren antolaketa-maila abiotikoak (subatomikotik organulu zelularrak arte) eta biotikoak (zelula, ehuna) azaltzen ditu. Gainera, gizakiaren nutrizio-aparatuak (digestio-, arnas-, zirkulazio- eta iraitz-aparatuak), haien organo nagusiak eta funtzioak deskribatzen ditu. Ikasleak molekulen mailatik gorputzeko aparatuetara doan ikuspegia lortuko du.

Puntos clave

Antolaketa-maila abiotikoak: subatomikoa, atomikoa, molekularra, makromolekulak, konplexu supramolekularrak eta organulu zelularrak.
Biomolekula edo berehalako printzipioak materia biziaren osagai diren molekulak dira, adibidez glukosa.
Izaki zelulanitzetan funtzio bera betetzen duten zelulak taldekatu eta ehunak osatzen dituzte; lau ehun-talde daude.
Nutrizio-prozesuak lau aparatuk osatzen dute: digestio-, arnas-, zirkulazio- eta iraitz-aparatuak.
Digestio-aparatuak elikagaiak sinpleagotan zatitzen ditu; zirkulazio-aparatuak mantenugai sinpleak zelula guztietara eramaten ditu.
Albeoloetan gas-trukea gertatzen da: oxigenoa odolera eta CO2 albeoloetara pasatzen dira.

Ponte a prueba

Naturaren antolaketa-mailak

Antolaketa-maila abiotikoak:

Maila subatomikoa:

Elementu baten ezaugarriak mantentzen dituen elementuaren zatirik txikiena.

Maila atomikoa:

Atomoak, hau da, erreakzio batean esku har dezaketen elementu kimiko baten zatirik txikiena dira.

Maila molekularra:

Molekulek osatzen dutena, hau da, bi atomo edo gehiagoren lotura kimikoen bidez eratutako substantziak, esate baterako, oxigenoa edo kaltzio karbonatoa. Materia biziaren osagai diren molekulei biomolekula edo berehalako printzipio esaten zaie, adibidez, glukosa.

Makromolekulak:

Oso molekula handiak dira, milaka atomoz osatuak. Mota horretakoak dira proteinak, gantzak…

Konplexu supramolekularrak:

Zenbait molekulak osatzen dituzte. Adibidez, gluzidoak eta proteinak elkartzen direnean glukoproteinak sortzeko.

Organulu zelularrak:

Zenbait konplexu supramolekularrek osatzen dituzte, eta, nolabaiteko izaera propioa badute ere, ezin dira izaki biziduntzat hartu, ez dituztelako haien nutrizio-, erlazio- eta ugalketa-ezaugarriak betetzen.

Antolaketa-maila biotikoak:

Bizidunen konplexutasunaren ordena ulertzen laguntzen duen antolaketari bizidunen antolaketa-maila esaten diogu.

Zelulek era askotako formak dituzte eta bakoitzak bere funtzio zehatza du; aldiz, izaki zelulanitzetan, funtzio bera betetzen duten zelulak taldekatu eta ehunak osatzen dituzte.

Lau ehun-talde daude:

Ehun konektiboa
Gihar-ehuna
Nerbio-ehuna
Ehun epiteliala

Gizakiaren nutrizioa

Digestio-aparatuak gorputzarentzat substantzia nutritibo izan daitezkeen osagaiak ateratzen ditu elikagai solido eta likidoetatik, eta digestioaren bidez, osagaiak sinpleagotan zatitzen ditu.
Arnas aparatuak gasak barneratzen ditu ingurunetik, arnasketaren bidez.
Zirkulazio-aparatuak, odolaren bidez, digestio-prozesuan bereizitako mantenugai sinple horiek bizidunen zelula guztietara eramaten ditu.
Iraitz-aparatuak gizakiaren gorputzetik kanporatzen ditu hondakinak, odola iragazi ondoren, iraizketaren bidez.

Aparatu horien organo nagusiak:

Arnas aparatua:

Sudurra
Faringea
Laringea
Trakea
Bronkioak
Bronkioloak
Albeoloak
Diafragma
Pleura

Iraitz-aparatua:

Giltzurrunak
Ureterrak
Gernu-maskuria
Uretra

Liseri-aparatua:

Ahoa
Listu-guruinak
Faringea
Hestegorria
Urdaila
Gibela
Behazun-maskuria
Pankreasa
Heste meharra
Heste lodia
Ondestea
Uzkia

Zirkulazio-aparatua:

Bihotza
Arteriak
Benak
Kapilarrak

Liseri aparatua: funtzioak

Ahoa: Janaria listuz busti eta murtxikatu.
Faringea: Elikadura hestegorrira eraman.
Hestegorria: Elikadura urdailera eraman.
Urdaila: Urin gastrikoen bidez digestioa gertatzen da.
Heste meharra: Digestio-prozesua jarraitu eta elikagaien xurgapena egin.
Gibela: Behazuna isuri, digestioa errazteko.
Pankreasa (area): Zuku pankreatikoak isuri, digestioa errazteko.
Heste lodia: Uraren eta zenbait bitaminaren xurgapena.
Ondestea: Hondakinak uzkira eraman.
Mikrobiloak: Elikagaiak hesteetatik odolera xurgatu.

Guruina	Jariatua	Funtzioa
Listu-guruinak	Listua	Karbohidratoak digeritu
Guruin gastrikoak	Urin gastrikoak	Proteinak eta karbohidratoak digeritu
Heste meharra	Heste-urinak	Proteinak, karbohidratoak eta lipidoak digeritu
Gibela	Behazuna	Lipidoak digeritu
Pankreasa (area)	Zuku pankreatikoak	Proteinak, karbohidratoak eta lipidoak digeritu

Arnas aparatua: funtzioak

Laringea: Ahots-kordak ditu, soinuak sortzeko.
Trakea: Airea bronkioetara eraman.
Bronkioak: Airea bronkioloetara eraman.
Albeoloak: Gas-trukea egin (oxigenoa albeoloetatik odolera eta CO2 odoletik albeoloetara pasa).
Pleura: Birikak babestu.
Diafragma: Gihar bat da, eta haren mugimenduek arnasketa ahalbidetzen dute.

Oxigeno molekula baten ibilbidea:

Sudur-hobiak → Faringea → Laringea → Trakea → Bronkioak → Bronkioloak → Albeoloak → Odola → Zelulak