Bizi-funtzioak, Zelularen Teoria eta Osagaiak: Gida Osoa

Enviado por Comunidad Xuletas y clasificado en Biología

Escrito el en euskera con un tamaño de 6,87 KB

Bizi-funtzioak: Erlazioa, Ugalketa eta Nutrizioa

Erlazioa: Inguruneko informazioa (kinadak) jaso, koordinatu eta erantzuna ematea da.

  • Zelula bakarrak (bakterioak): Mugitu, erreakzio kimikoak burutu, substantziak jariatu.
  • Zelulanitzak:
    • Landareak: Mugimenduak (nastiek: lore eta hostoen mugimenduak) (tropismoak: zurtoin eta sustraien hazkundea argi-iturriaren arabera) eta fitohormonak sortzea.
    • Animaliak: Mugimendua (borondatezkoa: elikatzeko; ez-borondatezkoa: bihotz-taupadak) eta substantziak ekoiztea (hormonak, izerdia).

Pertzepzio-prozesua: Kinadak jaso, koordinatu eta erantzuna eman (mugimendua edo substantzia ekoizpena).

Ugalketa: Izaki Berrien Sorrera

Ugalketa: Antzekoak edo berdinak diren izaki berriak sortzea da.

  • Sexugabekoa (asexuala): Guraso baten zati batetik abiatuta, bera bezalako izaki berri eta berdina sortzen da.
    • Zelulabakarrak: Zatiketa (erdibitzea bakterioetan), gemazioa, esporulazioa (onddoak).
    • Zelulanitzak: Ugalketa begetatiboa (adaxken landaketa, belaunketa, txertaketa).
  • Sexuala: Gameto maskulino eta femeninoak elkartuz, gurasoen antzeko izakia sortzen da.

Faseak (Sexu-ugalketa)

  1. Zelula sexualak (gametoak) sortu (maskulinoak eta femeninoak).
  2. Gametoak elkartu eta zigotoa sortu.
  3. Zigotoa garatu eta enbrioia sortu.
  4. Enbrioia hazi eta izaki berria sortu.

Adibideak

  • Landareak: Gametoak loreetan sortu > fruitua > haziak > izaki berria.
  • Animaliak: Gametoak sortu > izaki berriak (kanpo-ernalketa arrainetan; barne-ernalketa gizakietan).

Nutrizioa: Materia eta Energia Trukea

Nutrizioa: Ingurunearekin materia trukatu, materia eta energia lortzeko prozesua da. Funtzio nagusiak hauek dira:

  • Ehunak berriztatu eta berriak sortu.
  • Gorputzaren funtzionamendua erregulatu.
  • Funtzio energetikoa burutu.

Materia Lortzeko Moduak

  • Autotrofoak: Elikagaiak beren kabuz sortzen dituzte, fotosintesiaren bidez (CO2 + H2O + Eguzki-energia = O2 + Glukosa).
  • Heterotrofoak: Materia organikoa (M.O.) ekoizteko gai ez direnez, M.O.a kanpotik hartu, liseritu eta hondakinak kanporatu behar dituzte.

Energia Lortzeko Moduak

  • Arnasketa zelularra: Glukosa + O2 = Energia + H2O + CO2
  • Hartzidura: Energia lortzeko modu bat oxigenorik gabe, baina eraginkortasun gutxiagorekin.

Metabolismoa

Metabolismoa bi prozesu nagusiz osatuta dago:

  • Anabolismoa: Molekula sinpleetatik molekula konplexuak sortzea; energia behar da.
  • Katabolismoa: Molekula konplexuak molekula sinpleetan deskonposatzea; energia askatzen da.

Teoria Zelularra

  • Zelula guztiek informazio genetiko guztia dute.
  • Bizidun guztiak zelulez osatuta daude.
  • Zelulek hiru bizi-funtzioak betetzen dituzte.
  • Izakirik sinpleena zelula da.
  • Zelula guztiek beste zelula bat dute jatorri.

Zelularen Osagaiak

Nukleoa

  • Material genetikoa bertan dago.
  • Nukleoaren mintza: Bikoitza da, material genetikoa isolatzeko.
  • Kromatina: DNA, zuntz-sareak eta proteinak.

Zelula-mintza

Proteina eta lipidoz osatuta dago. Funtzioak: babestu eta informazioa eta substantziak trukatu.

Zitoplasma

Bakterio batzuek eta landareek zelula-mintzaren eta nukleoaren artean pareta izeneko egitura dute, sendotasuna emateko.

Bizidunen Osaera Kimikoa

  • Elementu kimikoak: Karbonoa (C), hidrogenoa (H), oxigenoa (O), nitrogenoa (N).
  • Substantzia kimikoak:
    • Ez-organikoak:
      • Gatz mineralak: Maskorrak osatu, presio osmotikoa sortu, nerbio-bulkada eraman, hemoglobinaren osagaia.
      • Ura: Osagairik ugariena eta funtsezkoa; erreakzio kimiko gehienak bertan gertatzen dira.
    • Organikoak:
      • Gluzidoak: C, H eta O-z osatuta; funtzio energetikoa dute. Polisakaridoak: glukogenoa.
      • Lipidoak: C, O, H, P; energia gordetzeko eta zelula-mintza osatzeko funtzioa dute. Adibidez, Omega-3 gantz-azidoa.
      • Proteinak: C, H, O, N, S. Funtzio ugari dituzte: hemoglobinaren osagaiak, egitura-funtzioa (ilea, azazkalak), gorputzaren defentsak.
      • Bitaminak: Konposizio anitzekoak, kantitate txikitan beharrezkoak. Adibidez, D bitamina (hazkuntzarako).
      • Azido nukleikoak: C, O, H, N. DNA (informazio genetikoa) eta RNA (proteinen sintesia).

Bakterioak eta Protozooak

  • Bakterioak: Zelulabakarrak, prokariotak, Monero erreinukoak. Edozein tokitan bizi daitezke. Ugalketa sexugabea. Motak: kokoak, baziloak, espiriloak.
  • Protozooak: Zelulabakarrak, eukariotak, Protisto erreinukoak. Toki hezetan bizi dira. Ugalketa sexugabea eta sexuala. Adibideak: paramezioa, ameba, Stentor, foraminiferoa eta Trypanosoma. Zelula espezializatuak izan ditzakete (uzki eta aho modukoak).

Organuluak

  • Erribosomak: Proteinen sintesia burutzen dute.
  • Mitokondriak: Arnasketa zelularra gertatzen da bertan, eta, horrela, zelulek energia lortzen dute.
  • Kloroplastoak: Fotosintesia egiten dute, molekula organikoen sintesia burutuz.
  • Bakuoloak: Hainbat substantzia biltzen dituzte (ura, biomolekulak...).
  • Zentrioloak: Material genetikoa berdin banatzen dute, eta zilio eta flageloen sorreraren arduradunak dira.
  • Lisosomak: Zelulen digestioaz arduratzen dira, bakuoloetara entzimak isuriz.
  • Zilioak eta flageloak: Zelularen higiduran parte hartzen dute.
  • Golgi-ren aparatua: Gluzidoak sintetizatzen ditu.
  • Besikulak: Substantziak metatu eta garraiatzen dituzte.
  • Endoplasma-erretikulua:
    • Endoplasma-erretikulu leuna: Lipido mota batzuk ekoizten ditu.
    • Endoplasma-erretikulu zimurra: Proteinak bildu eta zelulan zehar garraiatzen ditu.

Landare-zelularen Ezaugarri Bereziak

  • Pareta zelularra du.
  • Kloroplastoak ditu.
  • Ez du zentriolorik.
  • Bakuolo gutxi eta handiak ditu.
  • Ez ditu zilio eta flagelorik, espezie batzuetan izan ezik.