Gluzidoak: Egitura, Sailkapena eta Funtzio Nagusiak

Gluzidoak: Sarrera

Gluzidoak, arruntki azukreak deituak, karbono (C), hidrogeno (H) eta oxigeno (O) atomoz osatutako konposatu organikoak dira. Naturako biomolekula ugarienak dira eta izaki bizidun gehienen energia-iturri eta -erreserba nagusia osatzen dute.

Ezaugarri Orokorrak

Gluzido sinpleenak (monosakaridoak) 3 eta 7 bitarteko karbono atomoz osatutako kateen unitateak dira. Karbono horietako bat karbonilo talde bat da (aldehidoa [-CHO] nahiz zetona [=CO]). Gainerako karbono atomoak hidroxilo (-OH) taldeetara lotuta daude; beraz, polihidroxialdehidoak edo polihidroxizetonak dira. Unitate hauek lotura kobalenteen bidez elkar daitezke polimeroak (oligosakaridoak eta polisakaridoak) osatzeko. Lotura horiek O-glukosidikoak dira eta, gehienetan, unitate baten hidroxilo taldearen karbonoaren eta beste unitate baten aldehido edo zetona taldearen karbonoaren artean eratzen dira.

Sailkapena

Gluzidoak konplexutasunaren arabera sailkatzen dira:

• Monosakaridoak: Unitate bakarreko azukreak (adibidez, glukosa, fruktosa, galaktosa).
• Oligosakaridoak: 2-10 monosakarido unitatez osatuak (adibidez, sakarosa, laktosa).
• Polisakaridoak: 10 monosakarido unitate baino gehiagoz osatuak (adibidez, almidoia, glukogenoa, zelulosa).

Monosakaridoak

Monosakaridoak orokorrean solido zuriak eta kristalinoak dira, uretan disolbagarriak eta zapore gozokoak.

Egitura eta Izenak

Molekulak duen karbono kopuruaren arabera, monosakaridoei triosa (3 C), tetrosa (4 C), pentosa (5 C), hexosa (6 C) edo heptosa (7 C) deitzen zaie. Karbonilo taldea aldehidoa bada, aldosak dira; zetona bada, zetosak dira. Adibidez, 4 karbono atomo eta aldehido taldea dituen monosakaridoari aldotetrosa deritzo; 5 karbono eta zetona taldea baditu, zetopentosa.

Konposizioa

3 eta 7 bitarteko karbono atomoz osatutako adarkadurarik gabeko kateak dira. Monosakarido gehienek karbono asimetriko (kiral) bat baino gehiago dute.

Erredukzio-ahalmena

Karbonilo taldea karboxilo talde (-COOH) bihur daiteke oxidazioz, eta prozesu horretan beste konposatu batzuk erreduzitzen ditu (adibidez, ioi kuprikoa Cu²⁺). Karbonilo taldeak (eta eratzen diren hemiazetalek) erredukzio-ahalmena dute, eta horregatik azukre erreduzitzaile deitzen zaie askori.

Isomeria Optikoa eta Ziklazioa

Karbono asimetrikoak dituztenez, monosakaridoek isomero optikoak edo estereoisomeroak izan ditzakete. Karbonilo taldetik urrunen dagoen karbono asimetrikoaren hidroxilo taldearen kokapena (eskuinera D, ezkerrera L Fischer proiekzioan) isomero optikoak sailkatzeko irizpide modura erabiltzen da. Naturan D isomeroak dira ugarienak.

Disoluzioan, monosakaridoek (bost karbono edo gehiagokoek batez ere) forma ziklikoak eratzen dituzte intramolekularki (hemiazetalak aldosetan, hemizetalak zetosetan). Ziklazioan karbono asimetriko berri bat sortzen da, karbono anomerikoa, eta horrek bi isomero berri sortzen ditu: α (alfa) eta β (beta) anomeroak.

Funtzio Energetikoa

Monosakaridoen oxidazio osoa (adibidez, glukosarena arnasketa zelularrean) erreakzio exergonikoen (energia askatzen dutenen) bidez gertatzen da. Askatutako energia hori zelulak beste prozesu metaboliko batzuk (erreakzio endergonikoak) burutzeko erabiltzen du, askotan ATP forman metatuz.

Hexosen Deribatuak

Monosakaridoen hidroxilo taldeak beste talde funtzional batzuekin ordezkatu daitezke. Adibidez, β-D-glukosaren kasuan, amino talde (-NH₂) batek C-2 posizioko hidroxilo taldea ordezkatzen badu, β-D-glukosamina sortuko da. Amino talde horri azido azetikoa lotzen bazaio, N-azetil-β-D-glukosamina eratzen da. Deribatu hauek ohikoak dira egitura-funtzioa duten polisakaridoetan (adibidez, kitinan).

Oligosakaridoak

2 eta 10 bitarteko monosakarido-unitatez osatutako gluzidoak dira, lotura O-glukosidikoen bidez elkartuta. Monosakaridoak bezala, gehienak gozoak eta uretan disolbagarriak dira.

Bi monosakaridoz osatutakoei disakarido deritze (adibidez, sakarosa, laktosa, maltosa). Hiru unitatez osatutakoei trisakarido deitzen zaie, eta abar.