Bigarren Errepublikaren biurteko erreformak eta ondorioak (1931–1936)

Biurteko erreformista (1931–1933)

Azaña buru zuen gobernu ezkerrekoak —errepublikazale, sozialista eta nazionalista indarrak batzen zituena— biurteko erreformista izenez ere ezagutu zen. 1931ko urritik 1933ko irailera bitartean erreforma egitasmo zabala jarri zuten abian. Helburua arazoak errotik konpontzea eta demokraziaren eta kulturaren balioak sustatzea izan zen.

Nekazaritzaren erreforma

Biurteko erreformistan erreformei jarraipena eman zitzaien. 1932ko maiatzaren eta irailaren artean onartu zituzten puntu nagusi hauek: erreforma latifundioei soilik ezartzea eta erein gabeko lurren behin-behineko okupazioa bideratzea. Erreforma oso mantso jarri zen abian; izan ere, lurjabeak haserre zeuden lurrak desjabetzeko mehatxuagatik, baina baita jornalariak ere, lurraren jabetza eskuratzea atzeratzen ari zela ikusita.

Erlijioaren auzia

Erlijioaren auziak katolikoen eta errepublikazaleen artean urruntzea eragin zuen. 1932an, erlijioaren gaineko errepublika neurriak eta Jesusen Lagundiaren desegitea nabarmendu ziren. EAJk eskuinarekin lankidetzan jarraitu zuen Elizaren eskubideen aldeko borrokan.

Autonomiak

• Estatutu katalana: Alcalá‑Zamora presidenteak onespena eman zion 1932an. Kataluniako erakunde autonomikoak indarrean jarri ziren; Macià izan zen lehendakari eta Lluís Companys parlamentuko lehendakari.
• Euskal Estatutua: 1932ko autonomia proiektu berri bat aurkeztu zuten. Nafarroak atzera egin zuenez, autonomiaren auzia Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko probintzietan soilik landu zuten. Proiektuak udalerri gehienen babesa izan zuen Arabako eremu baten salbuespenarekin. Estatutua onartzeko herri-erreferenduma egin zen eta, egoera politiko ezegonkorra zela eta, Gorteetan onartze prozesua atzeratu zuten.
• Galiziako Estatutua: Galiziak ere autonomia eskubidea aldarrikatu zuen eta estatutu proiektu bat prestatu zen. Udalek proiektua onartu bazuten ere, gertaera politikoek prozesua atzeratu zuten.

Erreforma militarrak

Azaña-ren erreforma politikoek ondoeza sortu zuten armadan; hori 1932ko abuztuko Sanjurjada krisi iraultzailearen islaren bidez nabarmendu zen. Sanjurjo jenerala izan zen iraultza horren protagonista.

Armadaren eta nekazaritzaren erreformen eta Estatutu Katalanaren kontra matxinatu ziren. Gobernuak estatu kolpe saio hori ezereztu zuen eta Sanjurjo atxilotu egin zuten; heriotza zigorraren aplikazioa eztabaidatu zen garaian.

Hezkuntzaren erreforma

1931ko Konstituzioaren arabera, Lehen Hezkuntza derrigorrezkoa, doakoa eta mistoa izan behar zen. Gobernuak ikastetxe asko eraiki zituen analfabetismoari aurre egiteko. Bigarren hezkuntzan hobekuntzak egin zituzten eta unibertsitatean ikerketa arloa sustatu zuten.

Azañaren gobernuaren krisia

• Gizarte gatazkak: 1932an eta 1933an gertatutako gatazken ondorioz gobernuaren krisia larritu egin zen. Grebak, Llobregateko anarkisten matxinadak, Jesu Lagundiaren desegitea eta Sanjurjo jenerala buru izan zuen iraultza izan ziren gertaera nagusiak. 1933an, Andaluzian, Casas Viejaseko matxinadaren kontrako zapalkuntzak kalte politiko larririk eragin zion Azañari.
• Eskuinaren berrantolaketa eta biurteko erreformistaren amaiera: Azañak dimisioa aurkeztu behar izan zuen 1933ko irailean. Alcalá‑Zamora geratu zen gobernuaren buru ordezko; urrian Martínez Barrio erradikalak hartu zuen agintea, eta Gorteak desegin egin ziren hauteskunde orokorrak deitzeko. Hauteskunde horietan emakumeek lehen aldiz eman zuten botoa.

Eskuindarren biurtekoa

Eskuineko errepublikazaleek koalizio zabala osatu zuten, CEDArekin eta monarkikoekin. Hauteskundeetan errepublikazale erradikalak eta CEDA izan ziren garaile eta ezkertiarren egoera txarra izan zen. Alejandro Lerroux-en Alderdi Errepublikazale Erradikalak eta Gil Robles buru zuen CEDA koalizio konfessional katolikoak ordezkari gehien izan zituzten gobernuan. Lerrouxek erreformaren kontrako politika bultzatu zuen eta aurreko biurtekoan egindako lorpen asko deuseztatu ziren.

Erreformismoaren aurkako politika

• Militarren auzia: Gobernu erradikalak 1932ko abuztuan Sanjurjo jenerala buru izan zen estatu kolpearen ondorioz espetxeratutako militariei eta monarkikoei amnistia ematea erabaki zuen.
• Nekazaritzako kontraerreforma: Gobernu erradikalak lehengo jabeei lur batzuk itzuli zizkien eta nekazarien finkapena eragozten saiatu ziren, ondorioz liskarrak areagotu ziren.
• Autonomien auzia: Kataluniak lortu berri zuen autonomia Madrilek bertan behera utzi zuen; Nuriako Estatutuaren aplikazioa eta Generalitatearen jarduna oztopatu ziren. Euskal Estatutua, berriz, 1936ra arte ezin izan zen onartu (gerra zibilean).

Indar politikoen berrantolaketa

• Eskuineko alderdien berrantolaketa: JONS eta Falange elkartu ziren 1934an. Apirilean Gil Roblesek mitin handia egin zuen Escorialen, Hitlerrek erabili zituen formak imitatuz. Alderdi Errepublikazale Erradikalean zatiketa gertatu zen; Marcelino Domingo Alderdi Sozialista Erradikala sortu zuen.
• Ezkerreko alderdien berrantolaketa: Ezkerreko alderdiei dagokienez, Alderdi Sozial Erradikala eta Ekimen Errepublikazalea bezalako taldeek bat egin zuten; ondorioz, gerora 1939ko apirilean Ezker Errepublikazalea sortu zen.

Politika eskuindarraren erradikalizazioa

Euskal Herrian, eskuindarren gobernuak enpresaburuen aldeko jarrerak izan zituen ondorio politikoak ekarri zituzten. EAJk eta Agirrek salatu zuten gobernuaren eta karlistek autonomien kontrako jarrera zutela, eta horrek karlistekin izan zuten harremana etetea eragin zuen. 1934an EAJk gobernu eskuindarraren aurkako jarrera sendotu zuen, nahiz eta ezkerreko alderdiei ez zien zuzenean babes agerikorik eman, antikatoliko eta iraultzaileak zirelako.

1934ko urriko iraultza

• Tentsio giroa: Ezkerraren eta eskuinaren arteko tentsioa areagotu egin zen. Nekazari langileek grebak egin zituzten, gobernuak alderdi politikoetan eta sindikatuetan izena ematea debekatu zuen, eta euskal udalerri askok gobernuaren kontrako mobilizazioak egin zituzten. CEDAk manifestazio handiak antolatu zituen, esate baterako Covadongan.
• Asturias eta Katalunia: Iraultza 1934ko urrian gailendu zen, Asturias, Katalunia eta Euskal Herrian. UGTk greba orokorra deitu zuen beldurrezko egoeran; Asturiasen meatzariek armak hartu zituzten eta Katalunian Errepublika aldarrikatu zuten, hurrengo egunean Estatutua eta Generalitatea indargabetu zituzten. Matxinadak, oro har, huts egin zuen.
• Hego Euskal Herria: Euskal Herrian, Alderdi Sozialistak eta UGTk greba orokorrarekin bat egin zuten; langile klase nazionalista zenbait tokitan elkartu zen mugimenduarekin.

Gobernuaren egonkortasun eza eta biurtekoaren amaiera

Gertaeren ondorioz, eskuindarren politika erradikalizatu egin zen, eta ezkertiarrak elkarrengana hurbiltzen hasi ziren gobernu eskuindarrari elkarrekin aurre egiteko. 1936ko urtarrilaren 15ean Fronte Popularra sortzeko hitzarmena sinatu zen, eta horren baitan bilduta parte hartu zuten ezkerreko joera gehienek (anarkismoa salbu). Hauteskundeetan Fronte Popularak garaipenari ekin zion.

Fronte Popularra

Ezkertiarrak ezkerreko errepublikazaleen koalizio handi batean bilduta aurkeztu ziren 1936ko otsaileko hauteskundeetan; eskuindarrak, berriz, ez ziren guztiz elkartu. Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi zituen, baina eskuina oso gertu geratu zen; parlamentuan ezkerra gehiengoa izan bazen ere, eskuindarrak asko ziren. Euskal Herrian, EAJ eta ezkerreko errepublikazaleak izan ziren garaile; Nafarroan, aldiz, eskuin tradizionalista eta karlista nagusitu zen. Azaña hautatu zuten Errepublikako lehendakari.

Gobernuaren neurriak eta gizarte gatazka

Gobernuaren helburu nagusiak hauek izan ziren: amnistia eskuineko gobernuaren zapalkuntzaren biktimentzat; konstituzioa errespetatzea; zergen erreforma moderatua; eta nekazari txikien eta langileen baldintzak hobetzea. Kataluniako Estatutuaren aplikazioa berriro sartzeari ekin zitzaion. 1936an iraultza giroa sortu zen: grebak, okupazioak eta erasotzeak ugariak izan ziren.

Errepublikaren aurkako konspirazioa

Eskuindarrek Errepublikaren aurkako konspirazio osoa prestatu zuten. Nafarroa izan zen konspirazioaren gune nagusietako bat; Mola jenerala antolakuntzaren bitartekoak eskuratzen aritu zen. 1936ko uztailean hasitako Altxamendu Nazionala Francoren gidaritzapean abiatu zen; altxamenduak Gerra Zibila eragin zuen eta herrialdea hiru urtez zatitu zuen. Gerra amaitu ostean, diktadura frankista ezarri zen.

GERRA ZIBILA

Gatazka Euskal Herrian

3.1. Indar politikoen jarrerak: Gipuzkoan eta Bizkaian gehiengoa Estatutua eta Errepublika babesten zuten; gehiengo hori EAJk eta Fronte Popularrak osatzen zuten koalizio gobernuan. Landa ingurutan antzinako karlistak ere indar izan ziren, eta talde horiek indar militar garrantzitsu batzuk zituzten bere alde.

Lehen euskal gobernuaren osaketa

1936ko urriaren 7an, EAJk lehen euskal gobernu autonomoa zuzendu zuen, Agirre lehendakari zela. Txanpon propioa sortu zuten, foru polizia edo ertzaintza antolatu zuten, eta euskal armada edo Euzko Gudariak deritzona ere antolatu zen.

Euskal Herriko Herri Auzitegia sortu zuten matxinatuen delituak eta gerrako auziak epaitzeko. Lehen jaurlaritza hasieran eragin mugatua izan zuen testuinguru askotan.

Gerra zibilaren aldaketak Euskal Herrian

• Fronte gipuzkoarra: Gerraren hasieratik lehen euskal gobernua sortu arteko periodo luzea izan zen. Gipuzkoako zenbait udalerri (Irun, Tolosa, Beasain) erasotuen jomuga izan ziren; matxinatuen tropak Irun hartu zuten eta Gipuzkoa Mola jeneralaren esku geratu zen.
• Legutiano aurkako erasoa: Gerraren bigarren fasean botere aldaketak gertatu ziren; Defentsa Batzordeetatik jaurlaritza berrira egiten zen trantsizioan Agirreren gobernuak kontseilaritza nagusiak hartu zituen, besteak beste Defentsa Kontseilaritza; aginduz Legutiano (Araba) erasotzeko saiakera egin zen baina porrot egin zuen.
• Bilboren gainbehera: Hirugarren eta azken fasea 1937ko apiriletik ekainera bitartekoa izan zen, Bizkaiko lurretan gordeta. Euskal gobernuak Bizkaiko lurrak defendatzeko ahalegin guztiak egin zituen, burdinazko gerriko ezaguna antolatuz.

Aireko eta artilleriako erasoek aurrena egin zuten, ondoren infanteriak hartu zuen parte. Otxandio, Durango eta Gernika erori ziren hurrenez hurren; ondoren, burdinazko gerrikoari aurre egiteko saiakerak egin ziren. Alejandro Goikoetxearen laguntzarekin nazionalek Bilbo konkistatu zuten ekainean. Euskal armadaren zati handi bat tropa italiarren aurrean errenditu zen. Euskal Herria nazionalisten esku geratu zenean, euskal nazionalistak eta sozialistak erbestera joan ziren, normalean Frantziara.

Errepublikarrak

Gobernuen bilakaera

Gerra zibilean gobernu errepublikarrak lau alditan egon ziren:

• Casares Quiroga dimisioa aurkeztu zuen; Martínez Barriok ordezkatu zuen eta berak Mola jeneralarekin negoziatzeko ardura izan zuen, baina elkarrizketek porrot egin zuten eta berak ere dimisioa aurkeztu behar izan zuen.
• José Giral gobernu ezkertiar moderatua osatu zuen.
• Largo Caballerok gobernu berri bat zuzendu zuen, Heritarren Fronteko indarrek, euskal nazionalistek eta kataluniar nazionalistek osatua.
• 1937ko maiatzean gobernu krisi berri batek beste aldaketa bat ekarri zuen; Juan Negrín izan zen ondoren gobernuburu berria.

Alderdien social eta kultural jarduerak

Hezkuntza erreformaren jarraipena: Gerra egoeran ere, alderdi errepublikarrak hezkuntza erreformekin eta alfabetizazio prozesuarekin jarraitu zuten.

Alderdi nazionala

Politika eta antolaketa

Botere guztiak Francisco Franco jeneralaren inguruan bildu ziren.

• Batzar militarra: Sanjurjo jenerala hil ondoren, batzar militar bat osatu zen altxamenduaren jarduna gidatzeko.
• Estatuaren Batzar Teknikoa: Francok gobernu berriaren oinarria jarri zuen eta Estatuaren Batzar Teknikoa eratu zuen. Falange Tradizionalista eta JONS alderdiaren bidez mugimendu nazionaleko egitura zentralizatua indartu zen.
• Franco-ren lehen gobernua: 1938ko urtarrilaren 30ean estatu totalitario berriaren lehen gobernua osatu zen. Franco izan zen burua eta botere guztiak bere esku geratu ziren; helburua Errepublikaren lege erreformistak ezabatzea eta alderdi politiko eta sindikal guztien jarduna mugatzea zen.

Alderdi sozialak eta kulturalak frankismopean

• Armada: Armada frankistak milaka boluntario eta indar erregulatu izan zuen; errekurtso militarrak eraginkorragoak izan ziren hainbat operaziotan.
• Eliza: Euskal apaizteria izan ezik, Espainiako elizgizon askok alderdi nazionalaren alde egin zuten.
• Hezkuntza: Hezkuntza Ministerio Nazionala osatu zutenean, hezkuntza erreforma berri bat hasi zen: irakasleen prestakuntza, testuen zentsura eta hezkuntza mistoaren eta askatasun akademikoaren murrizketa; irakaskuntza pribatua eta erlijiosoa indartzera bideratutako politika izan zen.