Arrazionaltasuna: egoerak, ezagutza eta maximak

Arrazionaltasuna (liburuko testua)

Arrazionaltasuna (liburuko testua irakurri genuen hemen)

Arrazionaltasunaren definizioak

• Arrazionala izatea, adibidez, ez andaluziar bat bezala jokatea da; pertsona bezala pentsatzea. Hau da, zure ezaugarriak alde batera uzten dituzu.

• Arrazionala izatea, edonoren lekuan jartzea (objektiboa izatea, adibidez) da. Horregatik, ez-arrazionala izango litzateke euskaldun edo andaluziar bati bezala jokatzea.

Adibide praktikoak

Beste adibide batzuk: arrazionaltasuna ez betetzea, esaterako —gizon bezala, sukaldari bezala—, eta abar.

Ondorioz, arrazionala zarenean ez zara zure interesak (euskaldunena, gizonena, sukaldariena, eta abar) defendatzen ari. Desinteresatoki jarduten/ pentsatzen duzu arrazionala zarenean.

Funtzio matematikoaren oharra

Tituluari buruzko oharra: Funtzio matematikoaren adibidea. FUNTZIO MOTAK: funtzio matematikoak, kontzeptuak eta maximak.

Egoera eta ondorioztapenak

Egoera berri batekin erabakia ez da automatikoki aldatzen. Egoera batetik ezin dugu ondorioztatu zein ekintza egingo den. Bi egoeren adibideak: (1) "Gaur soinketa eduki dut" eta (2) "Eguraldi ona dela-eta eskolara oinez etorri naiz".

Desiratzeak eta ekintzak

Ez dut busti nahi (desira/maxima). Egoerak eta ekintzak adibidez:

• Euria ari du (egoera) => beraz, aterkia irekitzen dut (ekintza).

• Euria ari du baina ez dut aterkia irekitzen.

Ezagutza eta maxima

Egoerak (adibidez, euria egitea edo ez egitea) eta ekintzak (adibidez, aterkia irekitzea edo ez) ezagunak izan daitezke. Adibidez, ikus dezaket ogia 1,2 euro balio duela; ikus dezaket nola joan naizen etxera edo ikastetxera. Baina nire maxima ezin dut zuzenean ezagutu — ez da ezagugarria: niretzat ezagutu daitekeen bakarra da egoera konkretuetan zein ekintza egin dudan.

Kant-ek zioen: norbaitek edo zerbaitek gure maxima %100ean ezagutuko balu, hori ’jainko’ izendatuko litzateke.

Bi ondorio nagusi

1. Ezagutza batetik ezin da inoiz ekintza bat ondorioztatu. Egoeraren ezagutza ez da nahikoa; maxima ere ezagutu behar da.

2. Ezagutza berri batekin ez da erabakia automatikoki aldatzen. Hori aurretik aztertzen dugu.

Adibide praktikoak (argibideak)

• Errepideko autoaren adibidea: Pentsa dezaket X egingo dudala; adibidez, 1) ez dudalako norbaitek hiltzeko asmorik edo 2) bai, nahi dudalako baina ez horrela. Beste aukerak kentzen baditugu, soilik egoera zehatz batean ikusiz gero esan genezake X edo Y egingo dugula. Hau da, une horretan pentsa dezaket "hil nahi dut baina ez nintzateke hala joka-lango", baina egoera egi bihurtzen denean beldurrez edo beste arrazoiengatik jokabidea alda daiteke.

• Hondarribiko hondartzako komuna: Esaten da teknikarioki ezin direla beste komun batzuk eraiki; hala ere, komunak edozein lekutan egin daitezke. Oraintxe bertan komuna behean dagoela eta oso urruti dagoenez, inork ez du erabiltzen. Zer ikasten dugu horrekin? Egoeraren deskribatzeak ez du balio zuk egin duzun ekintza justifikatzeko era gisa. Adibidez: "Ez naiz zure oparia erostera joan, kotxea apurtu zaidalako". Segur aski, autobusa hartu zezakeen edo norbaiti eskatu eramateko; beraz, joan zintekeela esango nuke. Baina badago egiazko mugak dituzten egoerak ere: adibidez, gauza bat egiteko 6 ordu badituzu eta 6 ordu horietan ezin duzu beste ezer egin, azkenean ezin izango duzu beste ezer egin denbora falta dela-eta. (Adibidea Aiorarena da; galderarik ez izatea espero da.)

Okerrak eta zuzenak

OKERRA (ez da benetako ondorioztaketa bat). Egoera 1 (ezagutza): Atzo 16:00etan entrenamendua nuen, gero klase partikularra, 19:00etan lagun batekin hitzordua, 20:00etan afaria eta, azkenik, 21:00etan serie bat... Ondorioz (ekintza): ez nituen etxeko lanak egin.

ZUZENA (benetako ondorioztaketa eta nahimena kontuan hartzen duena). Azalpena 1 (ezagutza/egoera): Atzo arratsaldean entrenamendua izan nuen, gero beste jarduera batzuk eta afaria, eta denak oso berandu bukatu ziren. Azalpena 2 (nahimena): Nahiago izan nuen entrenamendura joatea eta loorduak galtzea saihestu, etxeko lanak egiteko aukera izan arren. Ondorioz (ekintza): ez nituen etxeko lanak egin.

Maximak eta identitatea

Maxima guztiak aldatuz gero beste pertsona bihurtuko ginateke. Gure identitatea osatzen duena ez da gure gorputza soilik, baizik eta gure maximak. Gure maximak dira pertsonak elkarrekin bereizten gaituzten ezaugarriak. Adibidez: Josu egun batean kakalardo itxurarekin agertzen bada baina bere portaera eta maximak berdinak badira, pertsona bera dela esango genuke; pentsatuko genuke "zer gertatu zaio Josuri?". Aldiz, itxura berdina badu baina portaera eta maximak guztiz bestelakoak badira, esango genuke ez dela Josu (edo behintzat beste pertsona bat dela) nahiz eta itxura antzekoa izan.

Ignazioren adibidea

Ignazio Loiolakoaren adibidea: Ignazio 35 urterekin aurretik oso festazalea zen; 35 urterekin, aldaketa sakona izan zuen, beraz "berriro jaio zela" esan daiteke — hau da, bere maxima guztiak aldatuko balitu bezala jokatu zuen.