Noiz onartu zen 1936ko Euskal Estatutua?

1936ko urriaren 4an onartu zen, Parlamentua urriaren 1ean Valentziara aldatu ondoren.

Nork sortu zuen Eusko Jaurlaritza?

Euskal zinegotziek 1936ko urriaren 7an bildu ziren, eta Jose Antonio Agirre lehendakari izendatu zuten Eusko Jaurlaritza sortzeko.

Zer izan zen Santoñako Ituna?

Euskal gudariek italiarrekin errenditzea adostu zuten, erbesteratzeko baimenaren truke. Frankok, ordea, ez zuen ituna bete.

1936ko Euskal Estatutua eta Gerra Zibila Euskal Herrian: Gertaerak eta Ondorioak

Resumen

Testuak 1936ko Autonomia Estatutuaren onarpena eta Eusko Jaurlaritzaren sorrera azaltzen ditu, baita Gerra Zibila Bizkaian, Bilboren erorketa eta Santoñako Ituna ere. Azkenik, gerraren ondorioak eta Euskal Herrian ezarritako errepresio frankista laburbiltzen ditu.

Puntos clave

1936ko urriaren 4an Euskal Autonomia Estatutua onartu zen, eta urriaren 7an Jose Antonio Agirre lehendakari izendatu zuten Eusko Jaurlaritzan.
Jaurlaritzak Euzko Gudarostea sortu zuen, 26.000 lagun inguruz osatua, eta Bilbo babesteko Burdinezko Gerrikoa eraiki zen.
1937ko ekainaren 19an nazionalak Bilbon sartu ziren; euskal gudariek Santoñako Itunaren bidez errenditzea adostu zuten italiarrekin.
Frankok ez zuen Santoñako Ituna bete, eta atxiloketa masiboak agindu zituen.
Gerraren ondoren instituzio demokratikoak desagertu ziren, alderdi politikoak eta sindikatuak debekatu ziren eta euskara debekatu zen.
Nafarroa Estatututik kanpo geratu zen, eta bertan errepresioa bereziki gogorra izan zen.

Ponte a prueba

1936ko Autonomia Estatutua eta Lehen Jaurlaritza

1936ko Estatutuak garrantzi handia izan zuen, 1978ko Konstituzioan autonomia-eredu gisa hartu baitzen. Testuinguru historiko hartan, lehenengo Eusko Jaurlaritza errepublikarrengana hurbildu zen, bi aldeei komeni baitzitzaien autonomia gauzatzea.

Aliantza estrategikoa: Nazionalek gerra "gurutzada" gisa aurkeztu zuten; beraz, errepublikarrentzat lagungarria izan zen aliatu katolikoak (euskal nazionalistak) izatea.
Negoziazioak: Manuel Irujo gobernu errepublikarraren barnean egon zen, Justizia ministro gisa (kargurik gabeko ministro ere izan zen).
Proiektua Gorteetara: Indalecio Prieto eta Jose Antonio Agirre izan ziren idazkariak.
Onarpena: 1936ko urriaren 1ean Parlamentua Valentziara aldatu zen, eta urriaren 4an estatutua onartu zen.
Sorrera: Urriaren 7an euskal zinegotziak bildu ziren: Jose Antonio Agirre lehendakari izendatu eta Eusko Jaurlaritza sortu zen.

Eusko Jaurlaritzaren Lehentasunak eta Defentsa

Gerra betean, Jaurlaritzak premiazko neurriak hartu behar izan zituen:

Populazioa hornitzea: Elikadura eta sendagaien banaketa bermatu zen.
Euskal armada sortu: Euzko Gudarostea deitua, indar politiko desberdinek osatu zuten eta 26.000 lagun inguru bildu zituen.
Burdinezko Gerrikoa: Bilbo babesteko defentsa-sistema eraiki zen.
Estatutuaren ezaugarriak: Behin-behinekoa zen, foru-eskubideak kendu zituen eta Nafarroa kanpoan geratu zen.

Gerra Zibila Bizkaian: Erasoak eta Erresistentzia

Autonomia estatutua onartuta, Bizkaia Eusko Jaurlaritzaren gidaritzapean geratu zen. Hala ere, 1937ko martxoan nazionalen erasoak hasi ziren, alemaniarren eta italiarren laguntzarekin.

Gerra Estrategia eta Bonbardaketak

Erasotzaileek estrategia beliko gogorra erabili zuten:

Lehendabizi hegazkin bidezko bonbardaketak egiten zituzten, eta ondoren infanteria sartzen zen.
Hiri zibilen bonbardaketa masiboak burutu zituzten.
Helburua euskal morala suntsitzea zen, Durango eta Gernika bezalako herriak suntsituz.

Bilboren Erorketa eta Santoñako Ituna

1937ko ekainaren 19an nazionalak Bilbon sartu ziren. Jende askok Kantabriarantz ihes egin zuen, bidean sarraskiak jasanez:

Santoñako Ituna: Euskal gudariek errenditzea adostu zuten italiarrekin, erbesteratzeko baimenaren truke.
Frankoren traizioa: Frankok ez zuen ituna bete eta atxiloketa masiboak agindu zituen.
Erbestea: EAJko buru batzuk Bartzelonara joan ziren, eta hura erortzean, Parisera ihes egin zuten frankismoan zehar.
Ezkertiarrak: Asturiasen errenditu ziren 1937ko urrian.

Gerraren Ondorioak eta Errepresio Frankista

Gerra amaitzeak errepresio gogorra ekarri zuen Euskal Herrira:

Erakundeen desegitea: Instituzio demokratikoak eta Euskal Autonomia Erkidegoa desagertu ziren.
Debekuak: Alderdi politikoak eta sindikatuak debekatu ziren, "sindikatu bertikalak" bakarrik onartuz.
Garbiketa: Administrazioan eta hezkuntzan garbiketa ideologikoak egin ziren.
"Gorriak": Errepublikarren aldekoek diskriminazioa, kontzentrazio-esparruak eta fusilamenduak jasan zituzten.
Eliza eta Kultura: Euskal Herriko Elizak errepresio gogorra jasan zuen (apaiz fusilatuak).
Errepresio kulturala: Gaztelera hizkuntza bakartzat ezarri zen; euskara, prentsa, aldizkariak eta jai herrikoiak debekatu ziren.
Nafarroa: Errepresioa bereziki gogorra izan zen Lizarra eta Erribera aldean.