1929ko Krisia eta Depresio Handia: zergatiak eta ondorioak

Gerraosteko krisi ekonomikoa (1920-1921)

Bakea lortuta, nazioarteko ekonomian boom ekonomiko indartsu baina laburra izan zen 1919tik 1920ra. Europako herrialdeek ekipamendu-ondasunak behar zituzten kontsumorako produktuak lantzeko. Europako herrialdeek mailegu merkeak lortu zituzten; ondorioz, prezioek gora egin zuten eta inflazioa sortu zen mundu osoan. 1920tik 1921era atzeraldi larria izan zen.

Burtsaren crackaren zergatiak

Industria-sektore tradizionalen krisia areagotu egin zen crackaren aurreko urteetan. Nekazaritza etengabeko krisian egon zen 1921etik aurrera, eta hura ere areagotu egin zen. Zabalkuntza handiena izan zuten industria-sektoreetan ere, 1927rako soldaten erosahalmenaren eta errenten beherakadaren ondorioak agerikoak ziren.

Egoera ere larriagotu zen kontsumorako ondasunak askotan kredituen bidez erosten zirelako eta, beraz, kontsumoa etorkizuneko sarreren mende zegoelako. Eraikuntza-sektorean ere krisia sortu zen merkatuaren egoera zela eta: 1925 inguruan etxebizitza partikularretan eta 1928an merkataritza-eraikinetan.

1927tik 1929ko udaberria bitartean, New Yorkeko burtsako akzioen balioak hazten jarraitu zuen, eta horrek inbertitzaile asko erakarri zituen. Baina burtsaren egoerak burbuila espekulatibo ikaragarria sortu zuen. 1929ko udaberrian, akzioak jaisten hasi ziren, ekoizpenaren eta lanaren uzkurduragatik. Gainera, bankuek mailegu gutxiago ematen hasi ziren burtsako agentei.

Ostegun Beltza eta burtsaren porrota

Inbertitzaileek atzera egin zutenean, kotizazioak jaitsi egin ziren eta izua sortu zen akzioak kreditu bidez erosi zituztenen artean. 1929ko urriaren 24an, 13 milioi akzio jarri ziren salgai, nahiz eta eroslerik ez egon. Merkatua erabat gelditu egin zen, eta burtsako balioen erorialdiak 1933ra arte jarraitu zuen.

Depresio Handia

Burtsaren erorketak kalte handia eragin zuen. Ameriketako Estatu Batuetako ekonomia erabat gelditu zen, eta krisialdi luzea hasi zen: Depresio Handia.

Krisiaren ezaugarriak

• Kredituaren desagerpena: Burtsaren erorketaren ondorioz, kreditua desagertu zen, eta kontsumoa zein inbertsioa izugarri murriztu ziren.
• Bankuen porrota: Bankuek porrot egin zuten, pertsonek aurrezkiak ateratzen zituztelako eta mailegu asko itzuli gabe gelditu zirelako.
• Industria-krisia: Eskaria eta inbertsioak bertan behera geratu ziren, eta horrek industria-krisia eta langabezia-tasa handiak ekarri zituen.
• Kontsumoaren beherakada: Kontsumo pribatuak bat-batean behera egin zuen, eta horrekin batera prezioek eta irabaziek.
• Gizarte-laguntza falta: Munduko herrialderik aberatsenak ez zuen langabeei laguntzeko sistemarik; horrenbestez, asko miserian gelditu ziren.
• Nekazaritza-krisia: Krisia areagotu egin zen, prezioek hondoa jo zutelako eta nekazarien erosahalmena izugarri murriztu zelako.

Egoera Europan: Alemania eta Austria

Krisiak ondorio lazgarriak izan zuen herrialde hauetan. Alemaniaren egoera ekonomikoa kolokan zegoen, nahiz eta Britainia Handiko eta Estatu Batuetako inbertsioei esker enpresek gora egin zuten. Bi lekuetan banku-sistemak kanpo-zor handiak zituen.

Krisiaren ondorio sozialak

Ekonomia kapitalistak ez zuen inoiz izan halako atzeraldirik. Baina are izugarriagoak izan ziren haren ondorio sozialak, bai herrialde industrializatuetan, bai gutxien garatutako herrialdeetan. Miseria eta gosea pairatzeko beldurra hedatu zen langileen eta nekazarien artean. Erdi-mailako klaseak ere proletario bihurtzeko beldur ziren, bizi-maila eta aurrezkiak galdu eta gizarte-maila apalago batera igarotzeko arriskuan baitzeuden.

Aberatsen eta pobreen artean alde izugarria sortu zen; gizartean erresumina areagotu zen eta polarizazio politiko handia sortu zen Europan. Gizarte kapitalistetan bidegabekeria-sentimendua sortu zen, eta boterearen aurkako ibilaldiak ugaritu ziren.

Irtenbideak eta herrialdekako erantzunak

Ameriketako Estatu Batuak: New Deal programa

AEBn, 1933an, Franklin D. Roosevelt presidentea zelarik, egoera oso txarra zen: eskaria jaitsita, ekoizpena beherago eta langabezia handia. Orduan, New Deal programa ezarri zen:

1. Banku-sistema onbideratzeko programa jarri zuten martxan, kredituen sistema berrezartzeko.
2. Lan publikoetan inbertsio handiak egin zituzten.
3. Nekazaritza-ekoizpena murrizten saiatu ziren prezioak igotzeko.
4. Enpresa handien alde egin zuten, inbertsioak sustatzeko.
5. Enpresariek hobekuntza sozialak onartu zituzten.
6. Ongizate-estatuaren oinarriak ezarri ziren.

Plan honi esker, miseria arindu zen.

Erresuma Batua: Protekzionismoa areagotzea

Gobernuak neurri zorrotzak hartu zituen: interes-tasa murriztu zuen, libra esterlina debaluatu zuten eta protekzionismoa areagotu zen. Merkataritza-itunek koloniekin langabezia murrizten lagundu zuten eta industria berrien ekoizpena sustatu zen.

Frantzia: Fronte Popularraren gizarte-politikak

Fronte Popularraren gobernuak neurri hauek hartu zituen: langileen erosahalmena areagotu zen eta lan publikoen programa ezarri zen. Hala ere, zorrak igo ziren eta neurri hauek porrot egin zuten.

Alemania: Autarkia eta berrarmatze-programa

Hitlerrek boterea hartu zuenean, nazien helburua autarkia ekonomikoa lortzea zen. Langabezia jaitsi nahi zuten, herrialdea etorkizuneko gerrarako prestatzen zuten bitartean.