1876ko Legea eta Kontzertu Ekonomikoa: foruen abolizioa Euskal Herrian

1876ko Uztailaren 21eko Legea

Testuingurua: Foruen Desagertzea

1868ko Iraultzak Isabel II.aren tronu galera ekarri zuen. 1869ko Konstituzioak sufragio unibertsala aldarrikatu zuen eta hauteskundeak hasi ziren. Karlistek arrakasta handia lortu zuten euskal probintzietan, baina hurrengoetan indarra galtzen joan ziren. Saboiako Amadeo tronura iristean, Karlos VII.a gerrarako deialdia egitera behartua sentitu zen.

Honek Bigarren Karlistaldia piztu zuen. Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako zonalde zabalak karlisten esku geratu ziren, baina ez hiriburuak. Lurralde hauek Estatu gisa antolatu zituzten, Lizarra hiriburutzat hartuta.

1874an, Martinez Camposek Sagunton egindako pronuntziamenduaren ondorioz, Alfontso XII.a errege aldarrikatu zen. 1876an gerra amaitu zen eta Karlos VII.a erbesteratu zen. Hemendik aurrera, karlistek eskuin muturreko talde gisa parte hartu zuten politikan.

Foruen Abolizioa eta Kontzertu Ekonomikoa

Alfontso XII.ak tronua eskuratu bezain laster, Espainiako probintzia guztiek euskal foruak kentzeko eskabideak luzatu zizkioten. Giro honetan, euskal foruen abolizioa dekretatu zen, eta euskaldunek ez zuten defentsarako ahalmenik izan. 1841eko legearen ondorioz, soldadutza eta zerga berezitasuna ere galdu egin ziren.

Foruak desagertzean, eta 1878an, Euskal Probintziek Kontzertu Ekonomikoa lortu zuten. Honek autonomia fiskal eta administratiboa suposatu zuen:

• Probintzia bakoitzak Estatuari kupo bat ordaindu behar dio.
• Diputazioa arduratzen da dirua biltzeaz eta Estatuari kupoa ordaintzeaz, sobratzen dena administratuz.

Kontzertuaren Ezaugarriak

Autonomia fiskala mantendu zen, baina aldaketa nabaria izan zuen:

1. Lehen, autonomia foruen ondorioa zen; orain, berriz, Estatuaren kontzesio bat.
2. Lehen, Estatuari ordaintzen zitzaion dirua oparia zen; orain, derrigorrezkoa.

Erregimen berezi honen arrazoia Estatuak ez zuela sistema estatalik ezarri nahi Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, ez baitzuen beharrezko aparatu estatistiko eta administratiborik. Kupoa, beraz, gutxi gorabeherakoa izan zen. Gainera, Canovas del Castillok ezegonkortasun politikoa areagotzeko beldurra zuen, Euskal Herria foruen abolizioagatik hunkituta zegoelako.

Testuaren Garrantzia

Testuak foruen deuseztapena suposatzen du, baina estatuaren ahulezia kontuan hartuta, gobernuak egoera birplanteatu eta 1878an Kontzertu Ekonomikoa lortu zen. Hau euskal liberalei egindako kontzesio bat izan zen, Berrezarkuntzaren sistema mantentzeko haien laguntza beharrezkoa zutelako.

Hasiera: Foru-ahalmenen Abolizioa

Karlisten hondamenarekin gerra bukatu zenean, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan oraindik indarrean zeuden foru-ahalmenen abolizioa (zergei eta armen zerbitzuari zegozkienak) etorri zen. Nahiz eta euskal liberalek protesta egin (karlisten porrota eta erregimen foralaren etorkizuna banatu nahi zituzten), 1876ko uztailaren 21eko Legeak fiskalitate propioa eta soldadutzatiko salbuespena ezabatu zituen.

Hurrengo urtean, erresistentzia gainditzeko, gobernuak Batzar Nagusiak eta Foru-Diputazioak ezabatu zituen, eta haien ordez Diputazio Probintzialak ezarri zituen. Horrela, hiru Lurralde Historikoak Espainiako Estatuko gainerako probintzien erregimenaren menpe geratu ziren.

Kontzertu Ekonomikoaren Xehetasunak (1878)

Espainiako Kontzertu Ekonomikoa izango da foru zaharretatik geratuko den gauza bakarra (1878ko otsailaren 28ko Errege Dekretuan zehaztua).

Kupoa

• Kontzertuaren arabera, euskal diputazio bakoitzak Finantza Ministerioari urtero eman beharko zion diru-kopurua (kupoa) zehaztuko zen, kontuan harturik beti ere kontzertaturiko zergak.
• Diputazioek komenigarritzat zituzten baliabideak erabiliko zituzten kupoa ordaintzeko. Zeharkako zergen bidez biltzen zen kupoaren atal garrantzitsu bat, merkatarien eta industrialarien mesederako, horiexek baitziren kontzertua negoziatu zutenak eta Diputazio Probintziala kudeatzen ari zirenak.

Kontzertu Ekonomikoaren Etena eta Gaur Eguna

1937an altxaturiko gudarosteek baliorik gabe utzi zuten kontzertuaren erregimena Bizkaiko eta Gipuzkoako lurraldeetan, gobernu errepublikarrari leial iraun zutelako. Araba eta Nafarroakoa, altxatuen alde jokatu zutelako, bere horretan utzi zuen.

Diktadorea hil ondoren, Demokrazia berrezarri zenean, gobernu espainiarrekin negoziatu eta 1980. urtean berreskuratu zen Kontzertu Ekonomikoaren formula. Horrenbestez, kontzertua, hasiera batean foru legearen kondarra zena, eskubide historiko bihurtu zen.