Zelula Biologiaren Gida: Teoria, Organuluak eta Zatiketa

Teoria Zelularra

• Izaki bizidun guztiak zelulabakarrak edo zelulanitzak dira, zelula batez edo gehiagoz osatuta.
• Zelulak bizirik irauteko beharrezkoak diren prozesu guztiak egin ditzake (elikatu, ingurumenarekin erlazionatu eta ugaldu).
• Zelula bat ugalketa egitean, hau da, zatitzean, zelula ama desagertzen da.
• Zelula bakoitzak bere funtzionamendurako eta ondorengoei eman beharreko informazio genetiko guztia gordetzen du.

Eukariotoen Organuluak

Organulu Komunak

• Mitokondrioak: Arnasketa zelularra burutzen dute. Elikagaiak erretzen dituzte (O₂ + materia organikoa), horrela energia lortuz.
• Erribosomak: Zelularen proteinak osatzen dituzte.
• Golgi aparatua: Substantziak bildu, zaku batetik bestera pasatu eta besikulen bidez zelularen leku guztietara banatzen ditu.
• Erretikulu endoplasmatikoa: Mintzarekin loturiko erribosomen bidez proteinak sortzen ditu.
• Lisozomak: Zelula digestioa egiten dute, substantziak zati txikiagotan deskonposatuz.

Organulu Espezifikoak

• Bakuoloak: Bere likidoak presioa egiten du zelularen barruan, eta horrek zelulari zurruntasuna ematen dio.
• Kloroplastoak: Fotosintesia burutzen dute.
• Zentrioloak: Ugalketan kromosoma bereizketa zuzentzen dute.
• Flageloak: Zelula mugitzen laguntzen dute.
• Zelula horma: Zelula babestu eta zurruntasuna ematen dio.

Nukleoaren Osagaiak

• Kanpo mintza eta barne mintza: Bi mintzez osatuta dago.
• Nukleo poroak: Honen bidez nukleoak eta zitoplasmak substantziak trukatzen dituzte.
• Nukleoplasma: Nukleoaren ADNa hemen errepikatzen da.
• Nukleoloa: Erribosomak eratzen ditu.
• Kromatina: Kromosoma izeneko egitura lodiagoak eratzen ditu.

Zelula Zikloa: Interfasea eta Zatiketa

Interfasea

• Etaparik luzeena da.
• Zelula hazten da eta organulu kopurua handitzen da.
• Nukleoan dagoen kromatina errepikatzen da (baita zentrioloak ere).

Zatiketa Fasea (Mitosia eta Zitozinesia)

Nukleoaren Zatiketa (Mitosia)

• ADNa bikoiztu eta bi zelula alaben artean banatzen da.
• Kromatina zuntza kondentsatu eta biribilkatu egiten da kromosomak sortzeko.

Zitoplasmaren Zatiketa (Zitozinesia)

• Zitoplasma zatitu eta bi zelula alaba eratzen dira.
• Zelula amak zituen kromosoma kopuru eta informazio genetiko berdina dute.

Zitozinesiaren Xehetasunak

Animalia Zeluletan

• Estugune bat sortzen da ekuatorean.
• Eraztun proteikoa gero eta laburragoa egiten da, zelula mintza elkartu arte estutuz.

Landare Zeluletan

• Fragmoplastoa sortzen da.
• Egiturak eratzen dira, Golgiren aparatuak eratzen dituen besikula berezien bidez.

Kariotipoa eta Kromosomak

Kariotipoa espezie baten kromosoma multzoa da.

Kromosoma Multzoa

• Organismo haploideak (n): Kromosomak banaka daude (adibidez, n=13). Ezaugarri bakoitzeko informazio bakarra dute.
• Organismo diploideak (2n): Kromosomak bikoteka taldekatzen dira (adibidez, 2n=46). Bikote bakoitzeko kromosomak homologoak dira.

Kromosoma Motak

• Autosomak: Sexu bietan berdinak dira.
• Heterokromosomak (sexu-kromosomak): Sexuaren arabera desberdinak diren kromosomak dira.

Kromatida eta Kromosoma

Kromatida: Kromosoma osatzen duten ADNa-ren bi kopia berdinak dira.

Kromosoma: Zelularen zatiketa gertatzean, nukleoko kromatina kopiatu eta biribilkatzen da, kromosomak eratuz.