XX. Mendeko Euskal Olerkaritza: Berpizkundea eta Berrikuntza

1. Egoera politiko eta kulturala

XX. mendeko bigarren hamarkadan, Espainian Primo de Riveraren diktadura ezarri zen. Horren pean, euskal abertzaletasunak jazarpena sufritu zuen. Baina egoera horretan, kulturgintzak berebiziko indarra eta garrantzia hartu zuen euskal abertzaletasunaren ideiak zabaltzeko.

Diktadura amaieran hasita, euskal poetek lehen mailako garrantzia hartu zuten. Izan ere, garaiko nazio-berpizkundeko prozesua berrabiarazi zuten diktadura bukaeran, eta bertan indarra hartu zuten nazio-izaera goratzen zuten poesiek. Baina ez bakarrik olerkiek; bestelako euskal kultur adierazpenek ere aurrera egin zuten diktadura ostean: antzerkiak, eleberriak eta irakaskuntzak ere bai (lehen ikastolen sorrera, testuliburuen ekoizpena…). Bultzada hau indartuz joan zen Errepublika garaian, baina Gerra Zibilean frankistek garaitu ondoren, errotik eta bortizki moztu zen.

2. Euskaltzaleak elkartea eta haren jarduerak

Aitzolek 1926an sorturiko “Euskaltzaleak” elkartea antolatu eta bultzatu zuen; Orixek euskal kontzeptismoa landu zuen, eta Lauaxetak eta Lizardik kultur ekintzaile eta poeta gisa jardun zuten. Honen guztiaren adierazgarri, “Euskaltzaleak” elkarteak antolatu zituen Olerti Egunak izan ziren: 1930ean Lauaxetak irabazi zuen, eta 1931n, berriz, Lizardik.

3. Aitzol: Bizitza, ogibidea eta garrantzia

Jose Ariztimuño, “Aitzol”, Tolosan jaiotako apaiza izan zen. Nazionalismoaren lerroetan kokatu zen sutsu; Gerra Zibilean nazionalek atxilotu eta torturatu ondoren, fusilatu egin zuten. Nahiz eta olerkaria ez izan, giro kulturalean —literarioan zehatzago— eragin handia izan zuen.

1931tik aurrera “Euskaltzaleak” elkartearen buru izan zen, eta elkarte honek olerkia, antzerkia eta eleberria sustatzeko jarduerak antolatu zituen. Aitzolek hasieran modernotasunaren alde egin zuen, berrikuntzak kultura indartuko zuelakoan. Baina konturatu zen ikuspegi horrekin argitaratutako olerki-liburuek, molde tradizionaletik urrunduek, ez zutela eraginik herrian eta elitismo antzu batean gera zitezkeela. Horren ondorioz, berak sortutako Yakintza aldizkarian berritze hori herriaren tradizio literarioa kontuan hartuz egin behar zela aldarrikatu zuen.

4. Lizardi: Bizitza, ikasketak eta jarduerak

Jose Maria Agirre, “Xabier Lizardi”, 1896an jaio zen Zarautzen, baina Tolosan bizi izan zen. Legelari-ikasketak egin zituen Madrilen eta, ondoren, gerente lanetan jardun zuen bizitza guztian. Lizardik oso jarduera desberdinak izan zituen: enpresa-gizona, idazlea, kultur eragilea eta politikaria izan zen. 37 urterekin hil zen, pneumoniaz jota.

5. Lizardiren poemak eta argitalpenak

Lizardiren poemak hainbat aldizkaritan agerturiko olerki solteez gain, liburu bakarra argitaratu zuen: Bihotz-begietan izenekoa, 1932an (testuan 1923 agertu arren, data zuzena 1932 da). 21 poema biltzen ditu. Hil baino urtebete lehenago argitaratu zuen.

6. Hil ondorengo poemak eta bestelako lanak

Hil ondoren utzitako poemekin beste liburu bat argitaratu zen: Umezurtz olerkiak (1934).

7. Euskararen inguruko eztabaida eta Lizardiren jarrera

Euskara herrikoiaren eta euskara berri jasoaren defendatzaileen artean, Lizardik guztien beharra aldarrikatu zuen. Euskal Herriak behar zuen kultur berpizkundean guztientzako lana ikusten zuen: bertsolarientzat, euskara herrikoian idazten zutenentzat zein euskara berri jasoan idazten saiatzen zirenentzat. Berak, ordea, euskara jasoaren alde egin zuen bere lanetan.

8. Lizardiren hizkera poetikoa eta baliabideak

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, olerkiaren musikaltasunari berebiziko garrantzia emanik. Horrekin batera, euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen. Maisuki erabiltzen zituen figura literarioak: metaforak, pertsonifikazioak, sinestesiak eta zangalatrauak, besteak beste. Hizkuntza aldetik, gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen (neologismoak, aditz asmatuak…), eta horrek bere olerkiak ulertzea zaildu egiten zuen.

9. Lizardiren poesiaren gai nagusiak

Natura, bizitza eta heriotza batzen dituen poesia liriko sinbolista dugu berea, erromantizismoarekin zerikusi zuzena duena. Naturaz gain, bere olerkietan egoera afektiboak (familiaren ingurukoak batez ere) eta herriaren zein euskararen kezkak ageri-agerikoak dira.

10. Lauaxeta: Bizitza, ikasketak eta ogibidea

Esteban Urkiaga, “Lauaxeta”, Laukizen jaio zen. Durangoko jesuitetan egin zituen ikasketak. Gero, jesuita izateko asmoz, Loiolara joan zen eta han hasi zen euskal lanak idazten. Baina jesuita izateko asmoak utzi eta Bilbora joan zen. Ordutik aurrera, Euzkadi egunkarian etengabe idatzi zuen. Abertzale sutsua zen eta azken urteetan mitinak ematen ibili ohi zen. Gerra Zibilean, Gernikako bonbardaketaren ondoren, atxilotu eta Gasteizen fusilatu zuten.

11. Lauaxetaren lehen liburua: Bide Barrijak

Bide Barrijak (Bilbo, 1931) liburuak 142 poesia biltzen ditu. Euskal poesia tradizionalaren bideak utzi eta Europan zehar zebiltzan haize berrietara jo zuen; batez ere, frantses olerkiak maite zituen. Liburu honetan frantses sinbolisten joera erakusten du. Deskripzioen eta irudien bidez, agerikoaren gainetik beste zerbait adierazi nahi du, olerkia berarentzat benetako gauzen ezagutza lortzeko bidea baitzen. Parnasianismoaren kutsua ere badu: bertsoaren formari eta txukuntasunari asko begiratzen dio; alde horretatik, Lauaxetaren bertsoak leunak eta apainak dira.

12. Bigarren liburua: Arrats-beran

Arrats-beran (Bilbo, 1935) liburuak 40 olerki ditu. Aitzolek eskatutako herri-olerkiaren bidean saiatzen dela esan dezakegu. Olerki didaktikoagoak idatzi zituen, iturri herritarragoetatik hartu zituen baliabide literarioak, eta gai politikoak ageriago daude, gai arin eta alaiekin batera.

13. Lauaxetaren euskararen ezaugarriak

Bizkaieraz idazten zuen. Lizardi bezala, aranismoaren hizkuntza-eredua erabili zuen. Garbizale jokatuz, hitz berriak eta aditz sintetiko asmatuak darabiltza, aranismo hori bizkaieran txertatuz.

14. Gabriel Aresti: Bizitza eta testuingurua

Gabriel Aresti Segurola Bilbon jaio zen 1933an eta 1975ean hil zen, frankismoaren amaierarekin batera. XX. mendeko euskal literaturaren berritzaile nagusietako bat izan zen. Gurasoak baserritar jatorriko “euskaldun galduak” zituen, eta 12 urterekin hasi zen bere kabuz euskalduntzen.

15. Aresti eta euskara: Hiriaren eta Batuaren defentsa

Aresti euskara batuaren aitzindaria izan zen. Poeta hiritarra zen eta Bilbo sartu zuen euskararen mapan; izan ere, hiri hori berari esker hasi zen euskalduntzen literaturan.

16. Arestik landutako generoak

Literatura-genero guztiak jorratu zituen: poesia, narrazioa, antzerkia (Mateo Txistu) eta saiakera. Itzultzaile bikaina zen; literatura unibertsaleko hainbat lan euskaratu zituen (Boccaccio, adibidez), baita Federico Garcia Lorcak galizieraz idatzitako poemak ere. Baina, batik bat, bere lan nagusiena olerkigintzan egin zuen.

17. Arestiren ideologia eta konpromisoa

Arestiren kezkak esparru sozialaren eta nazionalaren artean banatzen ziren. Ez zen alderdi politikoko militantea izan, eta pentsaera independente eta polemikoa mantendu zuen. Bilboko burges jeltzale erdaldunen itxurakeria ezin zuen eraman, eta langile giroan gusturago sentitzen zen. Unibertsalismoa eta euskal sentimendua bultzatu nahi zituenez, kritikak alde guztietatik jaso zituen.

18. Arestiren olerkigintzaren sailkapena

Arestik poesia soziala idatzi zuen; berarentzat, literatura oro zen soziala. Poesia herriaren kontzientzia pizteko arma dela uste zuen. Bi aro desberdintzen dira: aro sinbolista eta aro soziala. Azken honetan, Harri eta Herri (1964) da lanik garrantzitsuena. Bertan, kale gorriko arazoak, injustizien salaketa eta euskararen kezka bizia agertzen dira.

19. Arestiren obraren ezaugarri nagusiak

• Garbizalekeriaren aurka egitea eta herri-hizkeraren aldeko konpromisoa.
• Neurri tradizionalekin batera, bertso libreari bide ematea.
• Bertsolaritza, kopla zahar eta herri-kantuen ezaugarri formalak erabiltzea, herritarrek errazago ulertzeko.
• Euskara batuaren aldeko apustu tinkoa.
• Poetaren eginkizun soziala: gizartean eragitea, erlijio eta abertzaletasun tradizionalaren aurka.
• Gune poetiko berriak: lanaren, izerdiaren eta mailuaren hotsaren poetikotasuna erakustea.