Zuberera: fonetika, morfologia eta joskeraren berezitasunak

Testu azterketa: Zuberera

1. Fonetika-fonologiako berezitasunak

1.1. Bokalak, diptongoak eta hiatoak

1.1.1. Seigarren bokala: ü

1.1.2. Bokal alternantzia

• u/i txandakatzea
• i-ü > ü-ü eta ü-i > ü-ü asimilazioz
• o/u (sudurkari baten aurrean)

1.1.3. Bokal elkarketa (hiatoa ordez goranzko diptongoak sortzen dira batzuetan)

• e + a > ia
• o + a > ua
• u + a > ia
• u + e > ie

1.1.4. Diptongo aldaketak

• au > ai
• ai > ei
• oi > ui

1.1.5. Diptongo murrizketak

• ai > i
• ai > e
• au > ü

1.1.6. Beste fenomeno batzuk

Erderazko –on eta –ion amaierak dituzten hitzek u eman dute.

1.2. Kontsonanteak

1.2.1. Aspirazioa (/h/ fonema)

• Hitz hasieran:
• Bokal artean:
• Sonanteen ondoren:
• Herskari ahoskabeen ondoren:

1.2.2. Bustidurak

Bustidurak.

1.2.3. J-ren ahoskera berezia (dx hotsaren antzera)

1.2.4. Dardarkariak

Bokalarteko /r/ leuna galdu egiten da: r > l txandakatzea.

1.2.5. Herskariak

• Sudurkari edo albokari baten ostean ahoskabea gorde egiten da, ahostun egin gabe.
• Beste euskalkietan ahostun direnak ahoskabe zuberotarrean.

1.2.6. m/b alternantzia

1.2.7. b/m alternantzia

1.2.8. Azentua

Beste euskalkiek baino azentu indartsuagoa dauka zuberotarrak. Askotan paroxitonoa da; hau da, azkenaurreko silaba da azentuduna.

2. Morfologiako berezitasunak

2.1. Deklinabidea

2.1.1.

Nor eta Nork pluraleko kasuak ondo bereizten dira.

2.1.2. Datibo (Nori)

Pluralean –er atzizkia erabiltzen da.

2.1.3. Soziatibo (Norekin)

Soziatibo kasuan –ekin atzizkiaren ordez ager daitezke –eki.

2.1.4. Destinatiboa (norentzat)

Beste euskalkietako –entzat atzizkia erabiltzearen ordez –entako erabiltzen da.

2.1.5. Prolatiboa (nortzat)

Destinatiboaren bidez egiten dute, hau da, –entako atzizkiaren bidez.

2.1.6. Ablatiboa (nondik)

Ablatiboaren atzizkiak –rik eta –tik dira.

2.1.7. Non (singularrean) mugatzailea galtzeko joera

2.1.8. Adlatibo (Nora)

• –(a)la(t) atzizkia
• –rat atzizkia

2.1.9. Norabidea adierazteko

Ohikoa da –rat / –ri buruz egitura erabiltzea.

2.1.10. Bizidunak deklinatzeko bi modu

• Bizigabeak bezala deklinatzea
• Noren bait(h)an egitura erabiltzea

2.2. Aditza

2.2.1.

Etorkizuneko formak aditz-partizipioari –en erantsiz lortzen dira.

2.2.2.

Egitura berezia ahal izan aditzarekin:

• Beste aditza aspektu burutugabean:
• Ezekoan 'ezin' ez da erabiltzen.

2.2.3.

Aditzaren partizipioa –n-z amaitzen denean, aspektu burutugabean –iten forma agertzen da.

2.2.4.

Ahalera egiteko –iro- erroa erabiltzen da.

2.2.5.

Ahalera, subjuntiboa eta agintera egiteko aditz-oina erabiltzen da.

2.2.6. Zukako alokutiboa

2.3. Atzizkiak eta aurrizkiak

2.3.1. Aurrizkiak

arra-, ber-

2.3.2. Atzizkiak

Txikagarriak: -ot / -xkot / -ñi, femeninoa: -sa, baita -tarzün, -kal…

2.3.3.

Partizipioei –rik atzizkia eransten zaie.

3. Joskerako berezitasunak

3.1. Aditz izenaren osagarri zuzena

NOR kasuan jarri beharrean NOREN kasuan jartzen dute.

3.2. Hitzen ordena

Hitzen ordenak askatasun handiagoa du hegoaldean baino.

3.3. Datiboaren komuztadura

Datiboaren komuztadura falta da.

3.4. Bai/ez galderak

Bai/ez galderetan –a partikula itsasten zaio aditz laguntzaileari.

3.5. Perpaus txertatuak

• Kausazkoak egiteko menderagailu erabiliena: bai-/beit-.
• Erlatiboak: partizipio burutu soilaz egindako erlatiboak.