XIX. mendeko iraultzak, Napoleonen garaia eta Euskal Herriko nazionalismoa: laburpena

1. Ipar Ameriketako Iraultza (Estatu Batuetako Independentzia Gerra)

Ipar Ameriketako Iraultza, edo Estatu Batuetako Independentzia Gerra bezala ere ezaguna, 1775etik 1783ra bitartean gertatu zen. Hiru kausa nagusik eragin zuten:

1.1. Ingelesek ezarritako zerga berriak koloniei:

British Parliament-ek zenbait zerga berri ezarri zizkien koloniei, hala nola Zigiluaren Akta eta Tearen gaineko Zerga, ordezkaritzarik gabeko izenpetzea salatuz. Honek kolonietan haserrea eta sumina sortu zuen.

1.2. Ideia ilustratuak eta autogobernuaren aldeko eskariak:

Ilustrazioaren ideiek, Locke eta beste pentsalari batzuen lanekin batera, askatasun zibil eta politikoaren aldeko aldarriak sustatu zituzten. Koloniek autogobernua eskatu zuten.

1.3. Kolonietako milizien eta Ingelesen arteko gatazkak:

1770eko Bostongo Sarraskia eta Lexington eta Concord-eko borrokak izan ziren gatazka horien adibideak, kolonia-indarren eta Ingelesen arteko talkak areagotuz.

Hiru kausa nagusi hauek kate bat osatu zuten, tentsio handiak sortuz kolonia eta Britainiar Erresumaren artean, azkenean independentzia-gerrara eramanez 1775ean. Prozesua konplexua izan zen, faktore politiko, ekonomiko eta ideologikoak uztartuz.

2. Frantziako Iraultzaren Kausak

• Aberastutako burgesiak botere politikoa eskuratu nahi zuen.
• Nekazariak ia ezin ziren bizi ere, Koroari, Elizari eta jauntxoei ordaindu beharreko zerga andanak itota.
• Prezioek gora egin zuten uzta kaskarren ondorioz, eta horrek herritarrak gogaitu zituen.
• Errege Ogasuna krisiak jo zuen, bere gastu handiengatik eta pribilegiatuek zergarik ordaintzen ez zutelako.

Luis XVI.ak herritarren babesa galdu zuen, erreformek ez zutelako aurrera egiten; baita pribilegiatuena ere, ez zutelako begi onez ikusten Ilustrazioak aurrera egitea.

3. Frantziako Iraultzaren Garapena (1789-1792)

Oso labur esanda, Frantziako Iraultza 1789ko uztailaren 14an hasi zen, zehazki Bastilla gotorlekua jendetza batek hartu zuenean. Egun hori urtero ospatzen da Frantses Errepublikan "Bastillaren Erorketa" gisa.

1789tik 1792ra bitartean, hiru biltzar nagusi izan ziren Frantziako Iraultzaren garapenean:

3.1. Estatu Orokorren Biltzarra (1789-1791)

Luis XVI.ak deitu zuen, hiru estatuekin: Apaizteria, Noblezia eta Hirugarren Estatua (herritarrak). Hirugarren Estatuak botere gehiago eskatu zuen eta 1789ko ekainaren 17an "Nazio Biltzarra" izendatu zuen bere burua, monarkia konstituzionala aldarrikatuz.

3.2. Legebiltzar Konstituziogilea (1791-1792)

Hauteskundeetan hautatua, legebiltzar honek Frantziako lehen konstituzioa idatzi zuen monarkia konstituzionalerako, baina erregea ahula izanik, ez zuen tentsio iraultzaileari aurre egin.

3.3. Batzar Legegilea (1792-1795)

Monarkiaren erauztea eta Errepublika aldarrikatzea erabaki zuten 1792ko irailaren 21ean. Erregimen errepublikar berri honi eman zitzaion hasiera.

Beraz, 1789tik 1792ra bitartean hiru biltzar nagusi izan ziren, monarkiaren ahuleziatik errepublikara pasatuz pixkanaka, botere politikoa herritarren eskuetan utziz.

4. Direktorioa Frantzian (1795-1799)

Hemen Direktorioa Frantzian laburtuta:

• Osatzea: 1795ean eratu zen, Batzar Legegileak boterea 5 gizonezko exekutiboari emanez.
• Jarduna: Hasieran ordena berrezarri zuen, baina laster zatiketa politikoak eta ustelkeria nagusitu ziren. Kanpo gerren kostuak eta krisi ekonomikoak herritarren haserrea eragin zuten.
• Amaiera: 1799an, Napoleon Bonaparteren estatu-kolpearen ondoren desegin zen Direktorioa. Napoleonek Kontsulatu sistema ezarri zuen, bera buru.

Beraz, Direktorioa ahula izan zen hasieratik eta azkenean Napoleonek boterea hartu zuen.

5. Napoleonen Garaiko Kontzeptu Garrantzitsuak

A. Monarkia konstituzionala B. Sufragio zentsatua C. Blokeo Kontinentala D. Kode Napoleonikoa E. Inperio Unibertsalaren Politika F. Iraultzaren Printzipio Positiboak

6. Napoleonen Gudak Euskal Herrian

Hemen Napoleonen guduen bi gertakari nagusi Euskal Herrian, laburbilduta:

6.1. Somosierra Mendateko Gudua (1808)

• Frantses armadak espainiarrak garaitu zituen, Madrilera bidea irekiz.
• Euskal konpainiak parte hartu zuten guduan.

6.2. Donostiako Setio eta Bonbardaketa (1813)

• Wellington-en indarrek Donostia setiatu zuten, azken frantsesen geralekua.
• Bonbardaketa basatiak hiri zaharra suntsitu zuen.
• Frantsesek errenditu eta hiria ingeles/espainiarren esku gelditu zen.

Bi gertakari odoltsu hauek erakusten dute Napoleonen inbasio eta gerren ondorioak Euskal Herrian. Euskaldunek parte hartu zuten eta kalte handiak izan ziren, bereziki Donostiaren suntsiketa nabarmenduz.

7. Napoleonen Etsaiak eta Aliatuak

Napoleonen etsai nagusiak honako hauek izan ziren:

• Erresuma Batua
• Prusia
• Austria
• Errusia

Hasieran Napoleonen alde egon ziren eta gero bere aurka jarri ziren aliatuak:

• Prusia: Hasieran aliatua zen, baina 1806an Jenako guduan galduz Napoleonen aurka jarri zen.
• Errusia: Alexandro I.a Napoleonen aliatua izan zen hasieran, baina 1812an Moskurako kanpainaren ondoren aurka jarri ziren.
• Suedia: Bernadotte suediarren printze koroatzaile izendatu zuenean, Napoleonen aurka jarri zen.
• Espainia: Penintsula Gerran, Joseph Bonaparte erregea ezarri ondoren, espainiarrak matxinatu eta Napoleonen aurka borrokatu ziren.
• Herbehereak, Estatu Italiarrak: Hasieran Napoleonen protektoratupean egon arren, geroago aurka jarri ziren.

Beraz, Napoleonen etsai nagusiak Europako potentzia handiak izan ziren, Erresuma Batua buru. Hasierako aliatu batzuk, ordea, geroago Napoleonen aurka jarri ziren, interes eta botere gatazken ondorioz.

8. Vienako Kongresuaren Ondorioak (1814-1815)

Hona Vienako Kongresuaren osteko neurri laburbilduak Europan:

• Monarkia tradizionalen berrezarpena.
• Frantzia, Prusia eta Austria ahultzea, lurrak galduz.
• Alemania eta Italia zatituta mantentzea, batasuna atzeratuz.
• Legitimitate monarkikoaren printzipioa indartzea.
• Austria eta Prusiaren indartze erlatiboa, Frantziarekiko oreka mantentzeko.

Beraz, ordena zaharra berreskuratzea zen helburua, monarkiak indartuz, potentziak orekaturik eta nazioak zatituta, iraultzaren printzipio berritzaileen aurka joanez.

9. XIX. Mendeko Iraultzen Ondorioak Europa eta Hegoamerikan

9.1. Europan:

• Monarkia absolutuen ahultzea eta porrot egitea hainbat lekutan, botere politikoa burgesiaren esku utziz apurka.
• Sistema konstituzionalen eta parlamentarismoaren hedapena, gobernuen kontrola herritarren ordezkaritzen bidez ezarriz.
• Nazio-estatuen indartze prozesua, nazioen subiranotasuna errebindikatuz (Italia, Alemania).
• Gizarte zibil eta mugimendu liberalen gorakada, askatasun politiko eta eskubideen alde borrokatuz.
• Ideologia nazionalista eta iraultzaileen garapena, estatu-nazioen sorrerarako bidea erraztuz.

9.2. Hegoamerikan:

• Kolonia espainiarren independentzia, Espainiatik bereizteko prozesu luzea emanez.
• Errepublika berriak sortu ziren, monarkien ordez, hala nola Argentina, Mexiko edota Brasil.
• Kriolloek edo lurralde-jatorriko eliteek hartuko zuten agintea europarren ordez.
• Liberalismoaren printzipioen zabalpena aldarrikatu zen, ilustrazioko ideietatik eratorriak.
• Gizarte kolonialaren desegitera jo zuten, askatasun ekonomiko eta politikorantz.

Beraz, mendebaldeko mundu liberala finkatu zen XIX. mendean, monarkia zaharren gainbeheraz eta nazio berrien sorrerarekin batera, burgesiak protagonismoa hartuz.

10. Euskal Nazionalismoa XIX. Mendean

XIX. mendean garatu zen ideologia politikoa da, Euskal Herriaren nortasun kultural, etniko eta historikoan oinarritua.

• Euskaldunak etnia eta kultura propio eta berezitua osatzen duela aldarrikatzea, hizkuntza eta ohitura kultural espezifikoekin.
• Euskal Herria lurralde historiko zehatz batean kokatzea, zazpi probintziak (Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa) barne hartuz.

XIX. mendeko nazionalismo euskaldunaren pertsonaia adierazgarrienetako bat Sabino Arana izan zen. Bizkaitarra izanik, lehenengo aldizkari eta alderdi politiko abertzalea sortu zuen, Euskal Nazio osoaren kontzeptua zabalduz.