Liberalismoaren eraikuntza Espainian eta Euskal Herrian eta foruen krisia (1808-1876)

1. Gaia: Antzinako Erregimenaren Krisialdia (1808-1814)

1. Independentzia Gerra

1807an, Godoyk Napoleonekin Fontainebleauko Ituna sinatu zuen, Frantziako armadari Espainian sartzeko eta Portugalen aurka ekiteko baimena emanez. Frantsesek Pirinioak zeharkatu eta lurralde osoa okupatu zuten, eta nahiz eta Borboi agintariek onartu, herritarren haserrea handia zen.

Godoyren aurka lerratuko zen alderdia sortu zen (fernandotarrak), Karlos IV.aren semearen inguruan bilduko ziren Fernando VII.a. 1807an alderdi honek erregearen kontrako konspirazioa burutu zuen, Escorialeko Prozesua deitua. Ez zen ondo atera eta Fernandok barkamena eskatu zion Karlos IV.ari.

1808an, herri-matxinada bat piztu zen Aranjuezen, eta egoera hori aprobetxatuz Fernando printzeak Karlos IV.aren abdikazioa eta Godoyren kargugabetzea lortu zituen, Aranjuezeko Matxinadan (1808).

Karlos IV.ak ez zuen koroa galtzea onartu, eta oinordekotza arazoa sortu zen. Egoera hori aprobetxatuz, Napoleonek bitartekari izatea proposatu zuen. Frantsesek Madril okupatu zuten, eta Napoleonek Karlos eta Fernando Baionara eraman zituen. Bertan, bi erregeen abdikazioa lortu zuen bere alde (Baionako Abdikazioak), eta bere anaia, Josef Bonaparte, Espainiako errege izendatu zuen.

1808ko maiatzaren 2an Madrilen herri-matxinada piztu zen, eta frantsesek, Muraten agindupean, errepresio gogorra ezarri zuten, ehunka herritar fusilatuz. Baionako abdikazioen eta Madrilgo gertakarien ondoren, frantsesen aurkako matxinadak Espainia osora zabaldu ziren, eta Independentzia Gerra hasi zen, ondorio larriak ekarriz.

Koordinazio beharrak probintzia-batzordeak sortzea eragin zuen, eta horiek subiranotasuna bereganatu zuten erbestean zegoen erregea falta zelako. Azkar ikusi zuten gobernu bateratua sortzeko beharra, eta hala, probintzia-batzordeetako ordezkariek Batzorde Zentral Gorena eratu zuten.

Azkenik, 1813an Gasteizko eta San Marzialeko guduetan frantsesak garaitu zituzten, eta Bidasoa zeharkatu zuten. Napoleonek gatazka amaitzea onartu eta Valençayko Itunean Fernando VII.ari askatasuna eta Espainiako Koroa itzuli zizkion.

2. Josef I.aren Gobernua: Frantsestuak

Napoleonek inposatutako monarkia berriaren eta frantsesen presentziaren aurrean, espainiarren gutxiengo bat Josef I.arekin elkarlanean aritu zen: frantsestuak. Gerra amaitutakoan, askok atzerrira ihes egin behar izan zuten Fernando VII.ak jazarri zituelako.

Baionako Estatutua liberalismoaren printzipioetan oinarrituta ezarri zen, baina izaera autoritarioa zuen. Napoleonen ildoari jarraikiz espainiarrek idatzia izan zen, eta emandako gutuna enperadorearen inposizio bat zen, herriaren ahotsa barnean ez zuelako.

Espainia herrialde katolikoa zela eta botere guztiak erregearen esku zeudela azpimarratzen zuen testuak. Antzinako Erregimenarekin alderatuta, aurrerapen batzuk zituen, eskubideen aitorpen mugatuak barne.

Josef Bonaparte enperadorearen mende zegoen eta bere botere mugatua zen. Saiatu zen ilustratuen laguntzaz Espainia modernizatzeko plan bat aurrera eramaten.

Herritar gehienek, ordea, fronte aberkoia osatu zuten inbasioari aurre egiteko, baina talde horrek jarrera desberdinak zituen. Kleroaren eta nobleziaren gehiengoak absolutismoaren itzulera aldarrikatu zuten; ilustratu zaharrek Borboitarren erreformismoarekin jarraitzeko alde zeuden, Antzinako Erregimenaren mugak gainditu gabe. Liberalentzat, gerra aukera ona izan zen Espainian sistema politiko liberal bat ezartzeko.

3. 1812ko Konstituzioa

1810ean, Batzorde Zentral Gorena Sevillara eta ondoren Cádizera ihes egin zuen. Batzorde Zentral Gorenak, porrot militarrengatik sinesgarritasuna galduta, desegitea erabaki zuen eta Erregeordetza bati utzi zion lekua, baina desegin aurretik Gorteetarako deialdia egin zuen.

Laster bi joera nagusi azaldu ziren diputatuen artean: liberalak eta absolutistak.

1812ko Konstituzioak ondorengo oinarriak izan zituen:

• Subiranotasun nazionala.
• Norbanakoen eskubideen onarpena eta legearen aurreko berdintasuna.
• Botereen zatiketa: legegilea, betearazlea, judiziala.
• Erlijio katolikoaren onarpena estatuko erlijio bakar bezala.
• Gizonezko sufragio unibertsala, diputatu izateko errenta propioa izanez.
• Milizia nazionalen sorrera, sistema konstituzionala babesteko herritar zibil armatuak.
• Monarkia moderatua, erregeak berak promulgatzen zituen legeak.
• Askatasun ekonomikoa: gremioak ezabatzea, jaurgoak abolitzea, lursailak hesitzeko askatasuna…

Gerra egoeraren erruz, ia ezin izan zen aplikatu. 1814ko berrezarkuntza absolutistan, eragin handia izan zuen XIX. mendean Europan izan ziren mugimendu liberalengan.

4. Gerra Euskal Herrian

Frantses okupazioak euskal historian ohikoak izan diren nekazaritza-giro eta hirien arteko desberdintasunak areagotu zituen:

1. Sektore erreformistak, Napoleonen aldaketen aldekoak zirenak, frantsestu egin ziren, eta burges talde honek harreman ona izan zuen Josef I.arekin.
2. Herri xumea, kleroak iraultzaile frantsesen aurka burua berotuta.
3. Erdian, agintari foralek ez zekiten zer egin.

1810ean, Napoleonek Frantziako Inperioa hegoaldera zabaltzeko asmoa agertu zuen, Ebro ibaian egokituko zen muga berri batekin. Gobernu militarrak ezarri ziren lau gobernuetan. Batzar Nagusiak eta Diputazioak legez kanpo geratu ziren.

Hala ere, gerra-giroa gero eta nabarmenagoa zen euskal lurraldeetan, batez ere Nafarroan, non gerrilla ugari borrokan ari baitzen, eta erakunde frantsesak ezin izan ziren finkatu. Azkenean, 1813an, Gasteizko eta San Martzialgo guduetan garaituak izan ondoren, frantsesek alde egin zuten, frantsestuak eta erreforma-zaleak galtzaile bezala irten ziren.

2. Gaia: Estatu Liberalaren Eraikuntza eta Finkapena (1834-1874)

1. Erregeordealdia (1833-1843)

Maria Kristinaren eta Esparteroren erregeordealdietan, liberalismoaren eredua ezarri zen, Espainia XIX. mendean zehar zuzenduko zuena. Isabel II.a tronuratzean, liberal moderatuek bideratuko dute politika euren interesen mesedetan. Aldi berean, modernizazio ekonomikoa eta administratiboa bultzatu zituzten.

a) Maria Kristinaren Erregeordealdia (1833-1840)

Maria Kristina Fernando VII.aren alarguna zen. Isabel II.a oso txikia zenez, bere ama, Maria Kristina, izendatu zuten erregeorde. Liberalen arteko banaketa eman zen:

• Liberal moderatuek, koroak botere handia izatearen alde agertzen ziren. Askatasun eta eskubide gutxiago defendatzen zituzten: sufragio oso murriztua, absolutismoaren eta herri-subiranotasunaren arteko erdibideko aukera bat ziren.
• Liberal progresistek, Cádizko Gorteen lan legegilearen alde zeuden, eta erreforma sozial eta politiko sakonagoak egitearen alde zeuden, erregearen boterea mugatu eta gorteei emateko.

Erregeordeak Martinez de la Rosa deitu zuen gobernua osatzeko, eta Errege Estatutua egin zuen, sistema parlamentario kontserbadorea ezarriz. Botere handia bereganatu zuen eta errenta handiek bakarrik zuten bozkatzeko eskubidea.

1835ean Toreno kondea ezarri zen gobernuburu. Mendizabal liberal progresista Ogasun Ministro izendatu zuen. Milizia nazionala matxinatu egin zen, 1835eko iraultza. Honek Vatikanoarekin harremanak haustea eragin zuen.

Erregeordeak Mendizabal deitu zuen gobernua osatzera, giro politikoa baretzeko asmoz. Mendizabalek Desamortizazio Dekretuak atera zituen. Elizaren lurrak enkante publikotan saldu ziren. Mugimendu honek hiru helburu zituen:

1. Liberalen kausara batuko zen jabe berrien sorrera.
2. Zor publikoa bideratzea.
3. Gerra irabaztea.

Maria Kristinak Mendizabal kanporatu eta gobernu moderatuago bat sortzen saiatu zen, baina progresistek parlamentuan gehiengoa izango zuten eta horrek aldaketa politikoen helburuak zapuztu zituen. 1836an, La Granjako altxamendu militarrak 1812ko Konstituzioa berrezartzera behartu zuen Maria Kristina.

1837ko Konstituzioak subiranotasun nazionala onartu zuen, baina Koroari legeak indargabetzeko ahalmena eman zion. Sufragio zabalagoa eta adierazpen askatasuna ezarri ziren, eta udalerriek alkatea aukeratzeko eskubidea zuten.

1837ko hauteskundeetan moderatuek irabazi zuten, baina 1837ko Konstituzioaren espiritua desegingo zuten. Moderatuen gobernuak, Maria Kristinaren babesarekin, progresisten aurka eutsi zien.

Udalen Legea ezarri zenean, progresistek altxamendu berri bat bultzatu zuten, eta Maria Kristinak alde egin behar izan zuen. Espartero ezarri zuten erregeorde.

b) Esparteroren Erregeordealdia (1840-1843)

Espartero progresisten liderra izan zen eta ekonomian librekanbismoa sustatu zuen. Gehiengo faltagatik autoritario jokatu zuen, moderatuen oposizio eta konspirazio giroarekin.

Espainia isolatuta zegoen, eta 1842an Bartzelonan matxinada piztu zen Ingalaterrako ehunak sartzea baimendu zutelako. Esparterok bonbardaketa bidez errepresioa bideratu zuen, ehunka hildako eraginez.

1843an, moderatuak eta aurrerakoiak Esparteroren aurka altxatu ziren, eta Esparterok ihes egin behar izan zuen.

2. Isabel II.aren Erreinaldia (1843-1868)

Egoerak behartuta, 13 urte zituen Isabel II.a ezarri zuten erregina:

a) Hamarkada Moderatua (1844-1854)

Narváezek ekonomia modernizatu eta estatu zentralista ezarri zuen. 1845eko Konstituzio kontserbadore berriak, ordea, ustelkeria areagotu eta oposizio progresista indartu zuen.

b) Biurteko Progresista (1854-1856)

Progresistek Vicálvaroko Pronuntziamendua babestu zuten, eta iraultza bihurtu zen. 1848ko europar iraultza izan zen. Esparterok eta O'Donnellek gidatu zuten biurteko progresista, bi alderdi koalizioa eginez. Progresistek konstituzio berria, Desamortizazioa, Bankuen Legea eta Trenbideen Legea ezarri zituzten, Espainiaren modernizazioa bilatuz. Hala ere, zor publikoak finantzak kaskartu zituen, eta horrek matxinadak eta dimisioak eragin zituen, O'Donnellen esku-hartzearekin.

c) Epealdi Moderatua (1856-1868)

Moderantismoa nagusitu zen, O'Donnell eta Narváez agintari nagusi zirela. 1845eko Konstituzioa berrezarri zen eta kanpo-arazoetan parte hartu zuten. 1866an, O'Donnellek erreginaren konfiantza galdu zuen. Narváez hil zenean, Isabel II.a bakarrik geratu zen, eta krisia handitu egin zen finantza-arazoengatik.

3. Seiurteko Iraultzailea (1868-1874)

1866an, demokratek eta progresistek Ostendeko Ituna sinatu zuten. Ondoren, Batasun Liberala ere batuko zen. Erregina botatzea zen helburua.

Iraultza Cádizen hasi zen eta Andaluzian zabaldu zen, Serrano jeneralaren gidaritzapean Levante eta Katalunian ere hedatu zen. Moderatuen botereari amaiera eman zitzaion. Erreginak Donostiatik Frantziarantz alde egin zuen, eta bere seme Alfonsoengan abdikatu zuen.

a) Behin-behineko Gobernua (1868-1871)

Gorte Konstituziogileak eratzeko hauteskundeak antolatu ziren, eta alderdi monarkiko aurrerakoiek irabazi zuten. 1869ko Konstituzioa, garaiko liberalena eta aurreratuena, onartu zen. Serrano erregeorde eta Prim gobernuburu izendatu zituzten, errege liberal bat aurkitzeko asmoarekin. Azkenean, Saboyako Amadeo aukeratu zuten errege izateko.

b) Amadeo I.aren Erregealdia (1871-1873)

Amadeo I.ak gobernatzeko zailtasun handiak izan zituen: Prim hil zuten erregetza hasi baino lehen, nobleziaren eta herriaren oposizioa jasan zuen, eta gerra karlista berpiztu zen. Kubako altxamendua eta langile-mugimenduen aldarrikapenak ere izan ziren. Atentatu batetik bizirik atera zen arren, abdikatu egin zuen.

c) Espainiako Lehen Errepublika (1873-1874)

Amadeo I.ak abdikatu eta Errepublika aldarrikatu zuten, baina 11 hilabetean 4 presidente izan ziren eta egonkortasun falta egon zen. Kantonalismoa eta Karlisten altxamendua hasi ziren. Azkenean, Pavia jeneralaren estatu-kolpea eman zuen eta Serrano jeneralak behin-behineko gobernu bat sortu zuen. Martínez Campos jeneralaren estatu-kolpeak monarkia berriro ezartzea ekarri zuen, Alfontso XII.aren itzulera eta Lehen Errepublikaren amaiera.

3. Gaia: Foruak, Liberalismoa eta Karlistadak (1833-1876)

1. Lehenengo Karlistaldia

Lehenengo Karlistaldia 1833an hasi zen, Fernando VII.aren heriotzaren ondoren, Isabel II.aren aldeko liberalen eta Karlos Maria Isidroren aldeko absolutisten arteko borrokarekin. Gatazka, batez ere, euskal probintzietan eta Nafarroan izan zen, karlisten mugimenduak foru-berezitasuna eta absolutismoa defendatuz. Hala ere, karlistek ez zuten behar besteko baliabide militarrik garaipena lortzeko, eta Isabel II.aren aldekoek sistema liberal eta zentralizatua ezarri nahi zuten. 1839an, Bergarako Hitzarmena sinatu zen, foru-berezitasuna onartuz, baina Karlos Maria Isidroren eskubideei uko eginez, gatazkari amaiera emanez Euskal Herrian.

2. Foru Sistema Estatu Liberalean Txertatzea eta Foruzaletasuna

Liberalen garaipenak berdintasuna eta zentralismoa indartu zituen, eta Gorteek 1839ko urriaren 25eko Legea onartu zuten, foru-berezitasunen gaia eztabaidatzen hasiz. Euskal probintzietako ordezkari moderatu kontserbadoreek eta foruzaleek parte hartu zuten, eta Nafarroak autonomia handia lortu zuen 1841eko Lege Itunduarekin.

Euskal probintziek aldaketa horiek ez zituzten onartu, eta 1841eko urrian, matxinada bat piztu zen, liberalismo progresistaren aurka. Esparterok errebolta zapaldu zuen, foru-berezitasuna ezabatuz eta fiskalitate autonomoa eta soldadutza-salbuespena mantenduz.

Moderatuek agintea hartu zutenean, 1844ko Legearen bidez foru-berezitasuna neurri batean berreskuratu zuten, baina ez zuen lehen bezala ahalmenik. Foruzale moderatuek euskal probintzien kontrol politikoa hartu zuten.

3. Azken Gerra Karlista eta Foru-Indargabetzea

Bigarren Gerra Karlista Katalunian hasi zen, baina Euskal Herrian eragin txikia izan zuen foru-sistemaren eraginez. 1868ko Seiurteko Iraultza eta hauteskundeetan katoliko-foruzaleak nagusitu ziren, karlismoaren alde. Karlismoak "Dios, Patria, Fueros, Rey" lema defendatu zuen, erlijioa eta foruak azpimarratuz.

Hirugarren Gerra Karlista (1872-1876) hasi zen, Karlos VII.ak altxamendu militarra bultzatu zuen arren, porrot egin zuten eta Amorebietako Akordioa lortu zuten, baina karlistek berriro gerra hasi zuten. 1874an Errepublika amaitu zen eta Alfonso XII.a berriz ezarri zen. 1876an, Karlos VII.a erbesteratu eta Cánovas del Castillo gobernuburuak Foruak Indargabetzeko Legea onartu zuen, euskal probintzietako foruak kentzeko.

Euskal foruzaleek legea ez zuten onartu, eta Bizkaiko Aldundiak protestatu zuen. Gobernuak negoziazioak abiatu zituen, eta 1878ko Kontzertu Ekonomikoa adostu zen, euskal probintziek urtero Estatuari kupoa ordaindu behar izanik. Aldundiek administrazioa eta kupoaren bilketa izan zituzten ardura.

5. Testua: 1839ko Urriaren 25eko Legea

A. Testuaren Kokapena

Aztergai dugun testua 1839ko urriaren 25eko Legea da. Iturriari dagokionez, lehen mailako testu historikoa da, informazioa zuzena eta gertaeren garaikidea delako. Testu juridikoa da, lege bat baita. Egileari dagokionez, kolektiboa da, Gorteek agindu eta Maria Kristina erregeordeak berretsi baitzuen. Hartzaileari dagokionez, kolektiboa da eta izaera publikoa du, espainiar herritar guztiei zuzentzen baitzaie. Testuaren helburua, Foruak sistema konstituzionalaren barruan berrestea da.

Lehen Karlistaldiaren amaieran, Bergarako Besarkadaren ostean eginak izan ziren.

B. Testuaren Analisia

Lehen Gerra Karlista Bergarako Besarkadarekin amaitu zen, bertan Espartero Gorteetan Foruen mantentzea defendatzera konprometitu zen. Testuak Gorteek gai horri buruz hartu zuten erabakia azaltzen du.

Lehenengo paragrafoan, Maria Kristinak, Isabelen izenean Gorteek agindutako legea berresten du. Beraz, monarkiak eta Espainiako gobernuak Foruekiko konpromiso batzuk hartuko dituzte eta hauen jarraipenerako legedia egituratuko dute.

Lehenengo artikuluan, Foruak berresten direla adierazten da. Hala ere, Foruen aurretik 1837ko Konstituzioak izango du lehentasuna. Foruen eta Konstituzioaren artean desadostasunak egotekotan, beti Konstituzioa gailenduko da.

Bigarren artikuluak gobernuari Foru-Erregimena aldatzeko ahalmena ematen dio, erreforma botere betearazleak egingo duelarik, eta Gorteei jakinarazi beharko zaie. Euskal Probintzietako eta Nafarroako ordezkarien iritziak kontuan hartuko direla esaten da, baina azken erabakia Gobernuaren esku egongo da. Foruen azterketa egingo da, eta Konstituzioarekin bateragarriak ez diren puntu batzuk aldatu egingo dira. Gobernuak eta monarkiak foruen mantenua juridikoki egituratuko dute, baina mugatuz, eta foruzaleek hori abolizio gisa interpretatuko dute.

C. Testuinguruan Jartzea

Euskal Herriko historiaren berezitasun bat da Foru-Erregimena mantendu izana. Foruek autonomia handia eman zieten lurralde historikoei eta hauek antolakuntza-erakunde propioak zituzten: zerga-sistema berezia, soldadutza egin beharrik ez, eskubide zibil bereziak, Kaparetasun Unibertsala eta Foru Pasea.

XVIII. mende amaieran, ideia ilustratuek eta hauek ekarri zituzten iraultza liberalek Antzinako Erregimenaren krisia ekarri zuten, eta honekin batera Foru-sistema ere krisian sartu zen. Foruak, Erregimen Zaharreko pribilegio moduan ulertzen zituzten eta hauek ezabatzearen alde agertuko dira.

Fernando VII.aren azken gobernuak absolutista eta liberal moderatuz osatuak izan ziren. Honek, absolutista erradikalak eta liberal progresistak gobernuaren aurka jarri zituen. Orduan, Karlos Maria Isidrok tronua hartzeko abagunea ikusi zuen, bere anaia hiltzean, bera baitzen ondorengoa. Baina 1830ean, Fernando VII.a Maria Kristina Borbondarrarekin ezkondu eta Isabel alaba jaio zen. Bere alabaren oinordetza eskubidea bermatzeko, Lege Salikoa baliogabetu zuen. Honek emakumeen oinordetza eskubidea ahalbideratzen zuen.

Fernando VII.a hiltzean, Gorteek Isabel izendatu zuten oinordeko; hau adin txikikoa izanik, bere ama Maria Kristina izango da erregeorde. Karlosek, bere oinordetza eskubidea aldarrikatuko du, Lehen Gerra Karlistari hasiera emanaz.

Karlos aldekoak absolutismoaren aldekoak ziren, eta Maria Kristinaren aldeko liberalek aliantza egin behar izan zuten boterea mantentzeko. Liberalek estatu liberalaren eraikuntza sustatzeko aukera ikusi zuten: jabetza pribatua, askatasun ekonomikoa, Elizaren eraginik gabeko gizarte zibila eta sistema zentralista defendatuz.

Liberalen alde hirietako burgesak, armada eta funtzionarioak zeuden, eta Karlosen alde, absolutistak, katolikoak, lur-jabeak eta foruzaleak. Zazpi urteko gerra izan zen Euskal Herrian, Nafarroan eta beste lurralde batzuetan.

Estatu kontserbadoreek Karlosen alde egin zuten, eta Frantzia eta Britainia Handiak Espainiaren eta Portugalen aldeko aliantza sinatu zuten. Karlismoak ez zuen garaipena lortzeko indarrik, buruzagi militarrik eta administrazio egokirik.

1839an, Maroto eta Espartero Bergarako Hitzarmena sinatu zuten, gerrari amaiera emateko. Karlistek Isabel II.a onartu zuten eta Esparterok euskal foruak defendatzeko hitzeman zuen.

D. Testuaren Garrantzia

1839ko urriaren 25eko Legea garrantzitsua izan zen Euskal Probintzientzat eta Nafarroarentzat, Foru-berezitasunaren eraldaketari hasiera ematen ziolako. 1841ean, Esparteroren agintaldian, foruak murriztu ziren eta Euskal Probintziak estatuko gainerako probintziekin parekatu ziren, fiskal eta militarreko berezitasunak soilik mantenduz. 1844an, liberal moderatuek foruak berrezarri zituzten, baina murrizketak mantenduz. Nafarroak 1841eko Lege Itundua negoziatu zuen eta autonomia handia lortu zuen, baina erreinu izatetik probintzia izatera pasa zen. Karlismoaren eta foru-berezitasunaren arazoa XX. mendera arte iraun zuen.

6. Testua: 1876ko Uztailaren 21eko Legea

A. Testuaren Kokapena

Aurrean dugun testua, 1876ko uztailaren 21eko Foruak Indargabetzeko Legea da. Iturriari dagokionez, lehen mailako testu historikoa da, informazio zuzena eta gertatutako garaian idatzitakoa delako. Testu juridikoa da, lege indarra duelako.

Egilea kolektiboa da, Gorteek onarturiko legea da. Testu publikoa da (Gaceta de Madrid aldizkarian argitaratu zen), eta hartzaileari dagokionez, Espainiako biztanleei zuzendua zegoen.

Testu hau, Errestaurazio garaian Alfonso XII.a errege zela idatzia izan zen. Hau da, Hirugarren Gerra Karlista (1872-1876) bukatu ondoren. Legearen helburu nagusia Foru-sistema indargabetzea zen.

B. Testuaren Analisia

Testuaren gai zentrala foruen indargabetzean datza. Lehen paragrafoan, honako lege hau Gorteek agindu eta Alfontso XII.ak berretsi duela zehazten da.

Lehenengo artikuluan, Euskal Probintzietako herritarrentzat nahitaezko soldadutza ezartzen da eta estatuko gastuetan parte hartzera behartzen dira. 1876ko Konstituzioan jasotzen den betebehar hau, orain Euskal Probintzietako herritarrei ere aplikatzen zaie. Horrela, berdintasun juridikoa eta fiskala ezarri zen espainiar estatuko lurralde guztian.

Bigarren artikuluan, lehenengo legea indartzen da. Euskal Probintziek soldadu bezala joateko eskatzen zaien gizon kopurua ematera behartuta daudela zehazten da.

Hirugarren artikuluan azaltzen da Euskal Probintziak eta herritarrak derrigortuak daudela dagozkien zergak ordaintzera. Zergak ordaintzeko betebeharra, Kontzertu Ekonomikoaren bitartez gauzatu zen.

Laugarren artikuluak gobernuari Foruak erreformatzeko ahalmena eman zion, aurretik indarrean zeuden legeak kontuan hartuz. Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko agintariek entzun beharko zuten, baina Foru-erregimenaren erreforma ez zen gauzatu.

C. Testuinguruan Jartzea

Euskal Herriko historiaren berezitasun bat da Foru-Erregimena mantendu izana. Foruek autonomia handia eman zieten lurralde historikoei eta hauek antolakuntza-erakunde propioak zituzten: zerga-sistema berezia, soldadutza egin beharrik ez, eskubide zibil bereziak, Kaparetasun Unibertsala eta Foru Pasea.

XVIII. mende amaieran zabaldu ziren ideia ilustratuek eta hauek ekarri zituzten iraultza liberalek Antzinako Erregimenaren krisia ekarri zuten, eta honekin batera Foru-sistema ere krisian sartu zen. Foruak, Erregimen Zaharreko pribilegio moduan ulertzen zituzten eta hauek ezabatzearen alde agertuko dira.

Lehen Gerra Karlista 1839an bukatu zen Bergarako Hitzarmenarekin. Esparterok Gorteetan Foruak defendatzearen truke, Marotok Isabel II.a onartu zuen erregina moduan.

1839ko urriaren 25eko Legeak Foruak berretsi zituen, baina monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe.

Nafarroak, 1841eko abuztuaren 16ko Lege Itundua sinatu zuen. Hau da, Nafarroak erresuma izaera galdu zuen eta probintzia izatera pasa zen.

Euskal Probintzietan, Esparteroren gobernuak Foruak desegin zituen, baina zerga-salbuespenak eta soldadutza ez ziren ukatu. 1844an, liberal moderatuek agintea berreskuratu eta galdutako foru-eskumenak berreskuratu zituzten. 1868an, La Gloriosa Iraultzak Isabel II.aren erregealdia amaitu zuen, eta egoera politikoaren ezegonkortasunak Amadeo Saboyakoa errege izendatzea ekarri zuen. 1872an, Bigarren Gerra Karlista hasi zen, karlistak foruen eta liberalen zentralismoaren kontra zeudelako, baita sekularizazioaren aurka ere. Karlistek porrot egin zuten eta ez zen negoziaziorik izan.

D. Testuaren Garrantzia

Amaitzeko, 1876ko uztailaren 21eko Foruak Indargabetzeko Lege Aginduaren garrantzia nabarmendu behar da, Foru-sistemaren amaiera suposatu baitzuen.

Euskal Probintziak Lege Aginduaren aurka atera ziren eta 1878ko Kontzertu Ekonomikoaren Legea adostu zen, kupo-sistema ezarriz, Euskal Probintziek urtero Estatuari ordaindu behar zioten diru-kopuruarekin. Aldundiek kudeatu zuten dirua biltzea, kupoa ordaintzea eta gelditutako dirua administratzea. Lege honek Foruen galerak arindu zituen, eta Cánovasek egonkortasuna lortu zuen. Kontzertu Ekonomikoak Gerra Zibilera arte iraun zuen, Gipuzkoa eta Bizkaia 1937an galduz, baina Araba eta Nafarroa ez.