XIX. mendeko Espainiako eta Euskal Herriko historia: independentziak, Berrezarkuntza eta industria iraultza

Resumen

Dokumentuak XIX. mendeko Espainiaren eta Euskal Herriaren historia laburtzen du. Hispanoamerikako kolonien independentzia, Seiurteko Demokratikoa eta Berrezarkuntza azaltzen ditu, baita industria iraultza, gizarte aldaketak eta euskal nazionalismoaren sorrera ere. Ikaslea hauek ulertzen ikasiko du eta zergatik gertatu ziren.

Puntos clave

Hispanoamerikako independentzia mugimenduen kausen artean gutxiengo kreolearen ezgogoa, liberalismoaren eta nazionalismoaren ideiak, eta Erresuma Batuaren interesa daude.
Seiurteko Demokratikoa (1868-1874) 1868ko Iraultzarekin hasi zen (Loriotsua), Isabel II.a Espainiatik joan zen, eta Espainiako Lehen Errepublika sortu zen.
Berrezarkuntzan Alfonso XII.a errege izan zen, Cánovas del Castillo presidente izendatu zuen, eta kontserbadoreen eta liberalen arteko txandakatze-sistema ezarri zen.
Espainiako industria iraultza berantiarra izan zen; ikatz eskasia, burdina esportazioa, garraio-azpiegitura eskasia eta barne-merkatu txikia kausa nagusiak izan ziren.
XIX. mendean Espainiako biztanleria hazi zen, baina jaiotza- eta heriotza-tasak altuak ziren eta gutxi jaitsi ziren.
Anarkismoak eta sozialismoak indarra hartu zuten: Giuseppe Fanellik Espainiako Eskualdeko Federazioa sortu zuen eta Pablo Iglesiasek PSOE eta UGT sortu zituen.
Sabino Arana euskal nazionalismoaren aita izan zen, eta 1895ean Euzko Alderdi Jeltzailea (EAJ-PNV) sortu zen Bilbon.

Ponte a prueba

Hispanoamerikako kolonien independentzia

Mugimendu independentisten kausak

Gutxiengo kreolea ez zegoen gustura.
Liberalismoaren eta nazionalismoaren ideiak Amerikatik hedatu ziren.
Erresuma Batuari haien independentzia interesatzen zitzaion.

Simón Bolívar

Kolonbia Handiko independentzia lortu zuena; kreolea eta jenerala zen, eta bere gurasoak euskaldunak ziren.

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874)

Isabel II.aren erreinaldiaren amaieraren kausak

Krisi ekonomikoa: matxinadak.
Gobernua oso kontserbadorea zen.
Erreginak ospe txarra zuen.

1868ko Iraultza (Loriotsua)

Serrano eta Prim jeneralak altxamendu militarra sortu zuten eta Isabel Espainiatik joan zen.

Amadeo I.a (1871-1873)

Errege demokratikoa izan zen, baina arazoak izan zituen: Kubako gerra eta karlistaldi bat egon ziren. Horrek abdikatzera eraman zuen eta Espainiako Lehen Errepublika sortu zen.

Berrezarkuntza

Borboiko etxearen itzulera

Alfonso XII.a: errege berria monarkia konstituzionalaren aldekoa zen eta Cánovas del Castillo presidente izendatu zuen. Kubako gerrarekin eta azken karlistaldiarekin amaitu zuen eta sistema politiko berri bat ezarri zuen.

Berrezarkuntzaren oinarriak

Konstituzio berri bat eta txandakatze-sistema bat sortu zen. Bi alderdi txandakatzen ziren gobernuan:

Kontserbadoreak (Cánovas del Castillo): Elizaren eta orden sozialaren aldekoa.
Liberalak (Sagasta): Gizartean erreformak egin nahi zituenak (sufragio unibertsala).

Industria Iraultza Euskadin

Nekazaritzaren nagusitasuna

XIX. mendean, Espainian, biztanleriaren %70 nekazaria zen. Liberalek desamortizazio batzuk egin zituzten (Mendizabal eta Madoz).

Industria iraultza berantiarra

Kausak: Ikatz gutxi zegoen, burdina esportatu behar zen, garraio-azpiegitura eskasak zeuden, ez zegoen barne-merkaturik eta bertako kapitala urria zen.

Gizarte aldaketak

Hazkunde demografikoa eta emigrazioa

Espainiako biztanleria XIX. mendean hazi zen. Jaiotza-tasak eta heriotza-tasak altuak ziren eta behera egin zuten, baina gutxi.

Klase gizartea

Goi-mailako klaseak: aristokrazia eta goi-burgesia.
Erdi-mailako klaseak: funtzionarioak, enpresari txikiak, armadako ofizialak, profesional liberalak…
Klase herritarrak: nekazariak, proletariotza, mirabeak, eskaleak, marjinatuak…

Anarkismoa eta Sozialismoa

Giuseppe Fanellik Espainiako Eskualdeko Federazioa sortu zuen. Sozialismoari dagokionez, Pablo Iglesiasek PSOE eta UGT sortu zituen.

Industria Iraultza eta gizarte mugimenduak Euskal Herrian

Ondorio sozial eta politikoak

Bi gizarte-klase atera ziren: oligarkia eta proletariotza. Langile-mugimendua eta mugimendu nazionalista sortu ziren.

Euskal nazionalismoa

Sabino Arana nazionalismoaren aita izan zen. 1895ean Euzko Alderdi Jeltzailea (EAJ-PNV) sortu zen Bilbon.

Preguntas frecuentes

Zergatik izan zen berantiarra Espainiako industria iraultza?

Ikatz gutxi zegoelako, burdina esportatu behar zelako, garraio-azpiegitura eskasak zeudelako, barne-merkaturik ez zegoelako eta kapital urria zegoelako.

Nola ziren txandakatzen Berrezarkuntzako alderdiak?

Kontserbadoreak (Cánovas del Castillo) eta liberalak (Sagasta) txandakatzen ziren gobernuan. Kontserbadoreak Elizaren eta orden sozialaren aldekoak ziren, eta liberalak sufragio unibertsala nahi zuten.

Noiz sortu zen EAJ-PNV?

1895ean sortu zen Bilbon, Sabino Aranak nazionalismoaren aita gisa sortutako alderdi gisa.