O Proceso de Urbanización en España: Etapas Históricas e Morfoloxía Urbana

O Proceso de Urbanización

A Urbanización Preindustrial

Comprende desde a orixe das cidades ata o inicio da industrialización no século XIX.

Trazos característicos:

• A taxa de urbanización foi modesta e estable.
• Os factores que favorecían a urbanización eran: estratéxico-militares, político-administrativos, económicos, relixiosos e culturais.

Etapas históricas:

1. Antigüidade: Aparición das primeiras cidades españolas, colonización fenicia e grega. A romanización levou consigo a fundación de moitas cidades (como Sevilla ou Lugo), e as súas funcións eran político-militares, administrativas e económicas.
2. Idade Media:
   • Espazo musulmán: Tras a invasión do 711, os musulmáns fundaron novas cidades (como Madrid, Murcia ou Almería) e aproveitaron asentamentos anteriores.
   • Espazo cristián: Limitado ás áreas montañosas do norte peninsular, tivo inicialmente unha vida urbana escasa, pero no século XV expandiuse coa Reconquista e a repoboación do territorio.
3. Idade Moderna: A urbanización experimentou vaivéns en función da situación demográfica, económica e política de cada momento.
   • Século XVI: Houbo un crecemento urbano. As zonas máis urbanizadas daquela eran Andalucía e Castela.
   • Século XVII: A urbanización estancouse debido á crise demográfica e económica.
   • Século XVIII: Coa nova dinastía dos Borbóns, o proceso de urbanización reanimouse. As cidades que máis creceron foron Madrid e as localidades atlánticas e mediterráneas.

A Urbanización Industrial

Comprende desde o inicio da industrialización no século XIX ata a crise económica de 1975.

Características e factores:

• Gran descenso da taxa de urbanización.
• Factores que favorecen este crecemento: administrativos e económico-sociais.

Etapas:

1. Ata mediados do XIX: Concentración demográfica nas cidades pequenas. Factores principais: a capitalidade provincial e o comercio marítimo.
2. Desde mediados do XIX á Guerra Civil: O crecemento urbano foi manifesto e a taxa de urbanización case se dobrou. O principal factor era xa a industria.
3. Guerra Civil e Posguerra: Lentificouse o crecemento urbano debido ao franquismo e aos problemas de deterioración e abastecemento.
4. Etapa do Desenvolvemento (o maior crecemento):
   • A industria atraeu moita man de obra do campo ás cidades industriais.
   • As principais áreas urbanas seguían sendo as do triángulo nordeste.
   • As actividades terciarias desempeñaron un papel menos destacado, pero foron responsables do crecemento das grandes áreas metropolitanas.

A Urbanización Postindustrial

A crise de 1975 introduciu cambios no proceso de urbanización que deron paso a unha nova etapa coñecida como postindustrial.

Características:

• A taxa de urbanización desacelerou o seu crecemento pola redución do crecemento natural e a paralización do éxodo rural.
• A industria perde peso como factor de urbanización.
• As actividades terciarias (servizos e turismo) gañan importancia como factor de urbanización nas grandes metrópoles e rexións turísticas.
• Fréase a concentración do crecemento demográfico nas grandes cidades, aínda que estas seguen estendendo a súa área urbanizada.

Tendencias (Década dos 80):

As grandes cidades frearon o seu crecemento debido á redución da natalidade e da inmigración. Prodúcese unha difusión de parte da poboación e das actividades económicas cara a cidades medias e pequenas.

A Morfoloxía Urbana

É o aspecto externo que presenta a cidade, determinado por varios elementos clave:

Elementos da Morfoloxía:

• Localización: O espazo concreto sobre o que se asenta a cidade.
• Situación: A posición relativa da cidade respecto a unha contorna xeográfica ampla.
• Plano: O conxunto formado polas superficies construídas e libres da cidade.

Tipos de Plano Urbano:

• Irregular: Presenta rúas estreitas e tortuosas e prazas sen forma definida.
• Radiocéntrico: Cun centro do que parten as súas radiais.
• Ortogonal (ou en cuadrícula): Formado por rúas que se cortan en ángulo recto.

A Construción e Usos do Solo:

A construción inclúe a trama urbana e a edificación.

• Trama Urbana: A disposición dos edificios.
  • Compacta ou pechada: Se os edificios se dispoñen uns xunto a outros.
  • Aberta: Se os edificios deixan espazos amplos entre eles.
• Usos do Solo: As diferentes utilizacións do espazo urbano (comercial, residencial, etc.).