Oinarrizko Ekonomia: Lana, Baliabideak eta Enpresa
Oinarrizko kontzeptuak: Lanak eta Egunak
Lanak eta Egunak: Oinarrizko kontzeptuak
Zer aztertzen du ekonomia?
Ekonomia gizarteak eskura dituen baliabideekin gizartearen beharrizan indibidualak edo kolektiboak ahalik eta hobekien betetzeko egiten diren hautaketak aztertzen ditu.
Definizioa
Definizioa: Agente ekonomikoek (familia, enpresak eta estatuak) baliabide urriak nola erabiltzen dituzten, ondasun eta zerbitzuak ekoizteko eta gizarteko kideen artean banatzeko arazoa aztertzen dute.
Baliabideak
Natura-baliabideak: Ekoizpen faktorea.
- Berriztagarriak: Ez dira agortzen edo denbora gutxian birsortzen dira.
- Ez berriztagarriak: Agortu egiten dira. Beharrezkoa da enpresentzat.
Kapitala
Kapitala: Ekoizpen faktorea; natura-baliabideak ez diren baliabideak.
- Kapital fisikoa: Elementu materialak (eraikinak, makinak, tresnak…).
- Giza kapitala: Langileen trebetasun-maila, prestakuntza eta esperientzia.
- Finantza kapitala: Enpresa bat sortzeko eta jarduerari eusteko behar den dirua.
Lana
Lana: Giza jarduera, fisikoa edo intelektuala, ondasun eta zerbitzuak ekoizteko beharrezkoa. Diru-sarreren iturri nagusia da.
Ezagutza eta egiten jakitea
Ezagutza: Ekonomia lehiakorra izateko kalitate oneko hezkuntza-sistema eta ikerkuntza-zentroak beharrezkoak dira.
Egiten jakitea: Jarduera bat gauzatzeko beharrezko ezagutza praktikoak.
Teknologia
Teknologia: Ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko teknikak.
- Eskuzko ekoizpena: Gizakien indarra eta tresnen erabilera.
- Ekoizpen mekanizatua: Makinen indarra eta langileek makinen erabilera.
- Ekoizpen errobotizatua: Makinek tresnak jarri eta kontrolatzen dituzte.
Nabarmena: Guztiek ezin dituzte teknologia aurrerapenak baliatu; teknologia-, ikerketa-, garapen- eta berrikuntzaren (I+G+B) emaitzak garestiak izan daitezke.
Ekonomia-jardueren teknifikazioak jarduera motak baldintzatzen ditu.
Enpresa
Enpresa - definizioa: Giza, teknika, finantza eta marketin elementu edo faktoreek osatzen duten erakundea; faktore horiek konbinatu eta antolatzen dira.
Hiru ezinbesteko alderdi koordinatzen dituen sistema bat da:
- Ekoizpen faktoreak
- Marketina
- Ekoizpen faktoreen finantzazioa
Koordinazioa: zer behar da enpresa batean?
- Antolakuntza bat
- Zuzendaritza bat
- Politika bat
- Estrategia bat
Funtzioak
Funtzioa: Enpresak helburuak lortzeko jarduera ezberdinak egin behar ditu:
- Erosketa eta hornikuntza: Enpresak lehengaiak, produktu erdi-bukatua edo bukatuak erosi behar ditu, produkziora edo banaketara dedikatzen denaren arabera.
- Produktuzioko funtzioa: Lehengaiak edo bitartekoak aldatu egiten dira enpresak saltzen dituen ondasunak lortu arte.
- Merkatal funtzioa (Marketina): Enpresak bere produktuak edo zerbitzuak erosiko dituztenen esku jartzean datza.
- Giza baliabide funtzioa: Enpresak arduratzen da nor aukeratzen den eta nola kudeatzen den.
- Finantza sistema: Edozein enpresa fondoak behar ditu sortzen diren gastuak ordaintzeko. Finantza funtzioaren helburua errentagarria izatea eta dirua lortzea da.
Ikerketa, Garapena, Berrikuntza (I+G+B): Enpresen arteko lehiaketa handitzen den neurrian, gero eta garrantzi gehiago ematen zaio ikerketari, bai merkataritza-ikerketari bai teknikoari.
Antolakuntza eta zuzendaritza: Planifikazio eta kudeaketara dedikatzen den lan-taldea.
Informazio sistema: Aurreko guztiak koordinaturik ez badaude, ez dago ezer egiterik. Oso beharrezkoa da departamentuen arteko informazio-sistema eraginkor bat ezartzea.
Enpresa motak
Tamainaren arabera:
- Mikroenpresak: (1-10)
- Txikiak: (10-20)
- Ertainak: (20-100)
- Handiak: (+100)
- Makroenpresak: (multinazionalak)
Jardueraren arabera
- Lehen sektorea: Erauzteko industriak (nekazaritza, abeltzaintza…)
- Bigarren sektorea: Ekoizpen prozesu bat (edo gehiago) behar dutenak (eraldatzeko industriak).
- Hirugarren sektorea: Zerbitzuak: merkataritza, garraioa, turismoa eta zerbitzuak.
Jabetza
- Indibiduala: Jabea pertsona fisiko bat da (autonomoa). Arriskua bere gain hartu eta enpresa kudeatzen du.
- Sozialak: Pertsona batzuek inbertitzen dute.
Sozietate mota batzuk
Sozietate anonimoa: Sozietate guztiz kapitalista da. Kapitala elementu garrantzitsu bakarra da. Merkatuak da helburu nagusia; ahal den diru gehien lortzea da helburua. Enpresa handien beharretara hobeto egokitzen den sozietate mota da.
Sozietate kooperatiba: Bazkide talde batek osatzen dute. Ekonomia, gizarte eta kultur helburuak ditu. Erakundearen jabetza bazkideena da eta bere kudeaketa demokratikoa; bazkide bakoitzak boto bat. Bazkide guztiek eskubide eta eginbehar berdinak dituzte eta irabaziak beraien artean banatzen dira.
Lan mundua
Biztanleri aktiboak eta ez-aktiboak
Biztanleri aktiboak: Ondasunak eta zerbitzuak emateko prest dauden pertsonek (16 urtetik aurrera). Landunak eta langabeak sartzen dira, baina lanen bila dabiltzanak ere bai.
Biztanleri ez-aktiboak: Landutzat edo langabetzat hartzen ez diren pertsona guztiak: ikasleak, erretiratuak edo pentsiodunak, lanerako ezinduak.
Lan merkatuaren oinarria
Lan merkatua: Enpresek egiten duten lan-eskaintzek eta pertsonak egiten duten lan-eskariek osatzen dute.
Lan merkatu antolaketa
- Soldatapekoak: Beste pertsonen konturako lana; lana soldata baten truke.
- Langile autonomoa: Norberaren konturako lana.
- Beste langile batzuk kooperatibetan: etekinak banatu eta erabakiak denon artean hartzen dira.
Lan merkatu azterketa
Biztanleri aktiboa
Jarduera-tasa: --------------------------------- x 100
Guztizko biztanleria
Langabetuak
Langabe-tasa: ----------------------------- x 100
Biztanleri aktiboa
Oharra: Formulazio horiek kalkuluen erakusgarri moduan daude; zehazki aplikatzeko kasu bakoitzean datuak jarri behar dira.