Poesía e prosa galega das Irmandades da Fala, Nós e as vangardas

A poesía das Irmandades da Fala

Contextualización

A poesía galega do primeiro terzo do século XX conta xa cunha apreciable tradición histórica, a diferenza da do Rexurdimento, na que os autores tiveron que partir practicamente de cero á hora de escribir en galego, pois a maioría nin sequera sabía da existencia dos cancioneiros medievais. Agora temos xa tres clásicos (Rosalía, Curros e Pondal) e o coñecemento da extraordinaria lírica medieval, que iniciará mesmo unha corrente estética propia: o Neotrobadorismo.

Ademais, créanse novas editoriais como Céltiga, Lar ou Nós para potenciar o libro na nosa lingua e ampliar o número de lectores; entre os autores percíbese, en xeral, unha actitude de ser escritores decididamente monolingües en galego. O acontecemento decisivo desta etapa é a aparición en 1916 das Irmandades da Fala, unhas asociacións que tiñan como obxectivo a defensa do idioma galego, combinada con todo un plan de rexeneración do país.

Ramón Cabanillas (1876-1959)

Un autor de transición entre a poesía decimonónica e a de vangarda. Por unha banda, o literato cambadés recolle da tradición o compromiso social de Curros, o intimismo rosaliano e o simbolismo celta de Pondal; pero, pola outra, a obra de Cabanillas supón xa unha renovación no panorama da literatura galega:

• En primeiro lugar, porque introduce na súa poética elementos estéticos propios do movemento modernista.
• En segundo lugar, porque co poemario Na noite estrelecida e a obra teatral en verso O Mariscal, amplía os horizontes da literatura mítica inaugurada por Pondal.

Como apuntamos, podemos distinguir tres liñas na súa poesía: a poesía social (Cabanillas foi un autor comprometido co movemento agrarista), a poesía lírica e a poesía mítica. Velaquí o máis significativo da súa obra:

• Nos seus tres primeiros libros: No desterro, Vento mareiro e Da terra asoballada, atopamos poemas de carácter social nos que critica o caciquismo, a miseria do campesiñado ou o trato inxusto a Galicia. Sitúase na liña de Curros Enríquez, pero sen o seu anticlericalismo.
• A rosa de cen follas (1927): Poemario de temática amorosa e intimista, de grande elegancia e sinxeleza formal, con influencias de Rosalía de Castro e Bécquer.
• Na noite estrelecida (1926): Considérase un dos máis belidos poemas da literatura galega. A súa estética é modernista, cunha linguaxe refinada e luxo sensorial. Usa pareados alexandrinos e romances para galeguizar as lendas do rei Artur e o Santo Grial.

Outros poemarios publicados despois da Guerra Civil son Versos de alleas terras e tempos idos e Da miña zanfona.

Outros poetas das Irmandades

Podemos citar a Noriega Varela, autor de Do ermo (1920). Na súa poesía distínguense dúas etapas: unha de carácter costumista e outra paisaxista, máis culta e refinada.

A poesía de vangarda

Contextualización e características

Durante o período de 1916 a 1936, a literatura galega vive un proceso de modernización coas vangardas europeas. Unha corrente é vangardista cando busca a renovación das linguaxes de expresión, a experimentación e unha actitude de provocación e ruptura co anterior.

Manuel Antonio (1900-1930)

Representa a rebeldía vangardista. En 1922 publica, con Álvaro Cebreiro, o manifesto Máis Alá, un texto polémico que atacaba o pasado poético e aos clásicos (Rosalía, Pondal e Curros). Manuel Antonio defendía a orixinalidade radical e a renovación permanente.

Publicou en vida un único poemario, De catro a catro (1928), subtitulado Follas sen data dun diario de abordo. Representa unha travesía marítima e unha viaxe iniciática cunha visión pesimista. As súas innovacións inclúen:

• Importancia do elemento visual no poema.
• Vocabulario científico e estranxeirismos.
• Uso da metáfora e imaxes desconcertantes (creacionismo).
• Creación de ritmos novos.

Outros autores de vangarda

• Luís Amado Carballo: Inaugura o hilozoísmo con Proel e O galo, caracterizado pola personificación da paisaxe.
• Álvaro Cunqueiro: Introduce o surrealismo con Poemas do si e non e destaca no neotrobadorismo con Cantiga nova que se chama ribeira.
• Fermín Bouza Brey: Iniciador do neotrobadorismo con Nao senlleira (1933).
• Roberto Blanco Torres: Autor de Orballo da media noite.

A prosa do primeiro terzo do século XX

Vicente Risco (1884-1963)

Líder das Irmandades e mestre da súa xeración. Responsable da modernización literaria, o seu estilo destaca pola ironía, o humor e a carga intelectual. Entre as súas obras de ficción destaca a novela satírica O porco de pé (1928), que critica a burguesía materialista.

Na súa obra ensaística salientan Teoría do nacionalismo galego, o libro de viaxes Mitteleuropa e o artigo "Nós, os inadaptados".

Ramón Otero Pedrayo (1888-1976)

Introduciu elementos anovadores grazas á súa vasta cultura. O seu estilo é intuitivo e barroco. Obras principais:

• Os camiños da vida: Sobre a decadencia da fidalguía.
• Arredor de si (1930): Novela autobiográfica sobre a conversión ao galeguismo.
• A romaría de Xelmírez: Novela histórica.
• Peregrinaxes: Ensaio sobre unha viaxe a San Andrés de Teixido.

Castelao (1886-1950)

Clásico da cultura galega e figura política clave. A súa narrativa está chea de humanismo e solidariedade cos débiles. Obras destacadas:

• Un ollo de vidro: Relato de humor negro.
• Cousas: 45 contos breves con debuxos, creando un xénero novo.
• Os dous de sempre: Novela sobre o materialismo e o idealismo.
• Retrincos: Cinco relatos autobiográficos.

Rafael Dieste (1899-1981)

Autor de Dos arquivos do trasno, colección de contos de misterio e técnica depurada onde o desenlace é fundamental. O seu estilo mestura o real co fantástico cun pouso filosófico.

O teatro galego

Contextualización

Na época das Irmandades créase unha infraestrutura estable co Conservatorio Nacional de Arte Galega (1919) e a Escola Dramática Galega (1922). O teatro era visto como un medio para dignificar a lingua.

Correntes teatrais

• O teatro das Irmandades: Destacan Antón Vilar Ponte e Ramón Cabanillas con O Mariscal.
• O teatro do Grupo Nós: Vicente Risco con O Bufón de El-Rei (simbolista) e Otero Pedrayo con A lagarada. Castelao escribiu Os vellos non deben de namorarse, estreada no exilio.
• O teatro das vangardas: Rafael Dieste destaca con A fiestra baldeira (1927) e o seu labor nas Misións Pedagóxicas co Teatro Guiñol.