Industria Iraultzak: Lehena eta Bigarrena, gakoak eta ondorioak

Lehen Industria Iraultza (XVIII. mende amaiera - XIX. mende hasiera)

Zer zen?

Gizateriaren historian izandako aldaketa ekonomiko eta sozial handienetakoa izan zen. Ekoizpen sistema tradizionala (eskuzkoa eta etxekoa) mekanizatutako fabrika-sistemara igaro zen.

Ezaugarri nagusiak:

• Mekanizazioa: Eskulanaren ordez makinak erabiltzen hasi ziren.
• Erregai fosilak: Ikatza eta, gero, petrolioa energia-iturri nagusi bihurtu ziren.
• Fabrikak eta hiriak: Hiriak handitu ziren eta langile-klasea sortu zen.

Bi klase berri:

• Proletariotza: Fabriketako soldatapeko langileak.
• Burgesia industriala: Fabriken jabe aberatsak.

Non hasi zen?

Ingalaterran, 1750 inguruan.

Lurrun makina (James Watt, 1763) asmatzeak eta jabetza komunak desagertzeak prozesua bizkortu zuten.

Industria nagusiak:

• Ehungintza
• Siderurgia (burdinaren industria)

Trantsizio demografikoa:

• Jaiotza-tasa altua mantendu zen.
• Hilkortasuna jaitsi zen.
• Bizi-itxaropena handitu zen.

Kapitalismoa eta klase gizartea:

Estamentu-sistema desagertu zen eta gizartea aberastasunaren arabera antolatu zen.

Herritar guztiek berdintasun juridikoa zuten, baina aberatsen eta langileen arteko desberdintasunak handiak ziren.

Langile mugimendua:

Langileen bizi- eta lan-baldintzak oso gogorrak ziren (16 orduko lanaldiak, eskubide-gabezia...).

Langileek elkarteak sortu zituzten:

• Ludismoa (makinen aurkakoak)
• Sindikatuak
• Elkarri laguntzeko elkarteak

Bigarren Industria Iraultza (XIX. mende amaiera - XX. mende hasiera)

Ezaugarri teknologikoak:

• Energia berriak: Petrolioa eta elektrizitatea.
• Asmakizunak:
  • Tranbia elektrikoa, telefonoa, argiteria...
  • Altzairua, trenak, autoak, hegazkinak...
• Industria berriak: Kimika, automobilgintza, farmazia, armagintza...

Lanaren antolaketa berria:

• Taylorismoa: Langile bakoitzak zeregin bakarra zuen.
• Fordismoa: Kate bidezko ekoizpena auto-fabriketan.

Kontsumoaren hazkundea:

Erdi- eta goi-mailako klase berriek kontsumo-ondasun berriak eskatzen zituzten.

Hiri hazkundea eta burgesiaren lekualdaketa:

Hiriak antolatzen hasi ziren (zabalguneak).

Burgesiak hirigunea utzi eta gune modernoetara jo zuen.

Galderak eta Erantzunak

1. Zer bi klase sozial berri sortu ziren Lehen Industria Iraultzan?

• Proletariotza: Fabriketako soldatapeko langileak.
• Burgesia industriala: Fabriken jabe aberatsak, ekoizpenaren kontrola zutenak.

2. Zergatik hasi zen Ingalaterran Industria Iraultza?

• Jabetza komunak desagertu ziren eta lurrak jabe pribatuek eskuratu zituzten.
• Kapitala pilatuta zegoen, fabriketan inbertitzeko.
• Lurrun makina asmatu zuen James Wattek (1763).
• Nekazaritza garatua, ikatz hobiak eta komunikazio ona zituzten.

3. Zein izan ziren Bigarren Industria Iraultzaren bi energia iturri nagusiak?

• Petrolioa
• Elektrizitatea

4. Zer da taylorismoa? Eta fordismoa?

• Taylorismoa: Lanaren antolaketa-metodoa, non langile bakoitzak zeregin bakarra egiten zuen, ekoizpena azkartzeko.
• Fordismoa: Taylorismoa aplikatzea muntaketa-katean, Henry Fordek auto-fabriketan egin zuen bezala.

5. Zein izan ziren langileen aldarrikapen nagusiak?

• Lanaldia murriztea (zortzi orduko jardunaldia).
• Atseden egunak ezartzea.
• Haurren lana mugatzea.
• Soldaten igoera.
• Langile-auzoetako bizi-baldintzak hobetzea.

6. Zer ondorio izan zituen trantsizio demografikoak?

• Hilkortasuna murriztu zen.
• Bizi-itxaropena igo zen.
• Jaiotza-tasa altua mantendu zen.
• Ondorioz, hazkunde demografikoa egon zen.

7. Zer aldarrikapen nagusi zuten sufragistek?

• Bozkatzeko eskubidea (sufragioa) emakumeentzat.
• Ondoren, soldata-berdintasuna, hezkuntza-aukera berdinak eta dibortzio-eskubidea ere aldarrikatu zituzten.

Glosarioa

Sufragismoa

Emakumeen boto-eskubidearen aldeko mugimendua.

Feminismoa

Genero-berdintasuna lortzea helburu duen mugimendua. Eskubide zibil, politiko eta sozialak eskatzen ditu emakumeentzat.

Maiatzaren Lehena

1889an, langileen borrokaren nazioarteko eguna bihurtu zen. Chicagoko martirien omenez ospatzen da, 1886an zortzi orduko lanaldia eskatzeagatik hil zituzten langileen omenez.

Industria Iraultza

XVIII. mendearen erdialdean hasi zen prozesua, non ekoizpena eskuz egin ordez, makinaz eta fabriketan hasi zen egiten. Gizartea eta ekonomia sakon aldatu zituen.

"XVIII. mendearen erdialdeko hamarkadetan historia aldatu zuen prozesu bat hasi zen: industrializazioa. Neolitoaz geroztik ez zuen gizadiak eduki Industria Iraultzak eragindakoa bezain eraldaketa sakonik."

Proletariotza

Industrian lan egiten zuten soldatapeko langileen klase sozial berria.

"Industriako soldatapeko langileen gizarte klasea."

Burgesia industriala

Fabriken eta ekoizpenaren jabe zen gizarte talde aberatsa.

"Fabriken jabe zen gizarte talde txiki bat."

Lurrun makina

James Wattek 1763an asmatu zuen. Ura berotzean sortzen den presioa baliatzen du mugimendua sortzeko.

"1763an, James Wattek lurrun makina asmatu zuen. Makina hark ur irakinaren presioaren bidez mugimendua sortzen zuen."

Trantsizio demografikoa

Hilkortasuna jaitsi, jaiotza-tasa altu mantendu eta bizi-itxaropena igo zenez, biztanleria handitzea eragin zuen prozesua.

Kapitalismoa

Aberastasunean eta jabetza pribatuan oinarritutako sistema ekonomikoa, non ekoizpena eta merkataritza norbanakoen esku dauden, ez estatuaren.

"Iraultza liberalek herritarren berdintasun juridikorako lege oinarria ezarri zuten eta deuseztatu egin zituzten feudalismo garaiko estamentuak. Kapitalismoa bultzatu zen."

Gizarte klaseak

Aberastasunaren arabera antolatutako talde sozialak. Estamentuak desagertu ondoren sortu ziren.

Langile mugimendua

Langileen eskubideen alde borrokatu zuten pentsalari eta erakundeek bultzatutako mugimendua. Hauen artean: ludismoa, sindikatuak, eta elkarri laguntzeko elkarteak.

Taylorismoa

Lanaren antolaketa sistema: langile bakoitzak zeregin bakarra egiten zuen, ekoizpena optimizatzeko.

"Taylorrek taylorismo metodoa gauzatu zuen: langile bakoitzak zeregin bakarra zuen, lan banaketa finkatu zen."

Fordismoa

Taylorismoaren printzipioak muntaketa-kateetan aplikatzea. Henry Fordek auto-fabriketan erabilitakoa.

"Henry Fordek auto-fabriken muntaketa-katean aplikatu zuen [Taylorismoaren] printzipio hori."

Sufragismoa / Sufragistak

"XIX. mendearen bigarren erdian, berdintasuna aldarrikatzen zuten emakume-taldeak sortzen hasi ziren. Garai hartan sufragioa edo boto-eskubidea zenez haien aldarrikapen nagusia, sufragistak deritze."